Người đi tìm những điều mới

Trong cuộc đời Đặng Huy Trứ, có một điều luôn khiến ông khác biệt: ông không bằng lòng với việc chỉ nghe kể về thế giới bên ngoài.

Ông muốn tận mắt nhìn thấy.

Muốn tận tai nghe.

Muốn tự mình tìm hiểu.

Trong thời đại ấy, phần lớn tri thức của người Việt về các nước phương Tây đến từ những ghi chép hạn chế, những câu chuyện của thương nhân hoặc những tài liệu được truyền lại. Với Trứ, như thế là chưa đủ.

Ông muốn biết người phương Tây tổ chức đất nước thế nào, buôn bán ra sao, sử dụng máy móc như thế nào và vì sao họ có thể chế tạo những phương tiện chiến tranh ngày càng hiện đại.

Những câu hỏi ấy theo ông trong nhiều năm.

Có lần, sau một buổi làm việc, một người quen hỏi:

“Ngài cứ tìm hiểu những việc ấy để làm gì? Chẳng phải những điều của người xưa đã đủ để trị nước hay sao?”

Trứ im lặng một lúc rồi đáp:

“Người xưa để lại cho chúng ta trí tuệ. Nhưng người xưa không thể sống thay chúng ta trong thời đại này.”

Câu trả lời ngắn nhưng chứa đựng cả một quan niệm.

Ông kính trọng truyền thống, nhưng không muốn truyền thống trở thành bức tường ngăn cách con người với tri thức mới.

Đất nước đang đứng trước những thay đổi chưa từng có.

Những con tàu lớn xuất hiện ngoài biển.

Vũ khí mới được sử dụng.

Thương mại quốc tế mở rộng.

Các quốc gia phương Tây ngày càng có ảnh hưởng lớn.

Nếu không tìm hiểu, Việt Nam sẽ chỉ biết thế giới qua những lời đồn.

Mà trong một thời đại biến động, không hiểu đối phương đồng nghĩa với việc tự làm mình yếu đi.

Trứ tìm cách tiếp cận những tài liệu mới.

Ông quan sát hàng hóa ngoại quốc.

Ông tìm hiểu các phương thức làm việc.

Ông quan tâm đến kỹ thuật.

Mỗi điều mới biết được lại khiến ông nhận ra rằng khoảng cách giữa Việt Nam và một số nước đang ngày càng lớn.

Nhưng thay vì tuyệt vọng, ông càng muốn học.

Đối với ông, học không phải để bắt chước tất cả.

Học là để biết mình đang ở đâu.

Biết người khác đang ở đâu.

Sau đó mới có thể lựa chọn điều phù hợp.

Có lẽ đó là một trong những phẩm chất đáng chú ý nhất ở Đặng Huy Trứ: tinh thần học hỏi trong một thời đại đầy bất ổn.

Ông hiểu rằng đất nước không thể đóng cửa trước thế giới mãi mãi.

Cánh cửa đã mở.

Điều quan trọng là bước qua cánh cửa ấy với một tâm thế chủ động.

Và Trứ muốn mình là một trong những người đầu tiên nhìn về phía bên kia.