Người đi tìm tương lai trong những lớp học câu chuyện Phạm Văn Đồng

NGƯỜI ĐI TÌM TƯƠNG LAI TRONG NHỮNG LỚP HỌC Câu chuyện về Phạm Văn Đồng

Trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XX, Phạm Văn Đồng được biết đến với nhiều cương vị quan trọng của cách mạng và Nhà nước. Nhưng bên cạnh hình ảnh một nhà lãnh đạo, một nhà ngoại giao, ông còn dành sự quan tâm đặc biệt cho giáo dục, văn hóa và việc xây dựng con người. Với ông, kiến thiết một đất nước không chỉ là dựng lại những con đường, những nhà máy hay những công trình, mà trước hết phải tạo dựng được một thế hệ con người có tri thức, đạo đức và năng lực làm chủ tương lai.

Từ những năm đầu của cách mạng Việt Nam đến các giai đoạn kháng chiến và xây dựng đất nước, đặc biệt từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến những năm cuối thế kỷ XX.

Có những cuộc chiến đấu không diễn ra trên chiến trường

Khi nhắc đến những năm tháng chiến tranh, người ta thường nhớ đến những chiến hào, những đoàn quân, những trận đánh và những con đường hành quân dưới bom đạn.

Nhưng lịch sử còn có một mặt trận khác âm thầm hơn.

Đó là lớp học.

Trong hoàn cảnh đất nước phải đối mặt với chiến tranh, thiếu thốn và vô vàn khó khăn, việc duy trì trường học, đào tạo giáo viên, mở rộng cơ hội học tập và xây dựng một nền giáo dục mới cũng là một nhiệm vụ lớn.

Phạm Văn Đồng là một trong những người dành nhiều tâm huyết cho mặt trận ấy.

Nếu cuộc chiến đấu bảo vệ đất nước nhằm giữ lấy độc lập, thì giáo dục, theo cách nhìn của ông, phải góp phần tạo ra những con người đủ khả năng xây dựng và bảo vệ nền độc lập ấy.

Đó là một cách nhìn vượt ra ngoài những nhiệm vụ trước mắt.

Bởi một dân tộc có thể vượt qua một cuộc chiến bằng lòng dũng cảm, nhưng để xây dựng tương lai lâu dài, dân tộc ấy cần tri thức.

Và Phạm Văn Đồng đã dành nhiều năm suy nghĩ về điều đó.

Từ người tù Côn Đảo đến người đứng trước những lớp học

Con đường đến với giáo dục của Phạm Văn Đồng không bắt đầu từ một phòng họp hay một văn phòng của Chính phủ.

Nó bắt đầu từ chính những năm tháng ông học tập, hoạt động cách mạng và bị thực dân Pháp bắt giam.

Sinh ngày 1/3/1906 tại xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi, Phạm Văn Đồng sớm thể hiện tinh thần ham học và quan tâm đến những vấn đề của đất nước. Trong những năm tuổi trẻ, ông tham gia phong trào yêu nước của học sinh, rồi đến Quảng Châu năm 1926, được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giáo dục, rèn luyện và tham gia hoạt động trong Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Năm 1929, ông bị thực dân Pháp bắt và kết án tù, đưa ra Côn Đảo.

Nhưng nhà tù không thể biến tri thức thành thứ bị giam cầm.

Tại Côn Đảo, Phạm Văn Đồng tiếp tục học tập, nghiên cứu, trao đổi kiến thức và tham gia truyền đạt văn hóa, lý luận cho những người cùng chí hướng. Những năm tháng ấy góp phần hình thành ở ông một nhận thức sâu sắc: muốn thay đổi xã hội, không thể chỉ dựa vào sức mạnh của hành động mà phải chú trọng đến việc nâng cao trình độ và nhận thức của con người.

Sau này, khi đất nước bước vào những giai đoạn mới, tinh thần ấy tiếp tục xuất hiện trong hoạt động của ông.

Từ một người học trong lao tù, ông trở thành người quan tâm đến việc làm sao để hàng triệu người Việt Nam có cơ hội được học.

Giữa chiến khu, vẫn phải giữ lấy việc học

Trong những năm kháng chiến, giáo dục đứng trước vô vàn khó khăn.

Trường lớp có thể phải di chuyển. Giáo viên thiếu thốn. Sách vở khan hiếm. Chiến tranh có thể làm gián đoạn việc học bất cứ lúc nào.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, giáo dục càng cho thấy ý nghĩa của mình.

Trong thời gian hoạt động ở Liên khu V, Phạm Văn Đồng được giao nhiều nhiệm vụ liên quan đến giáo dục. Giai đoạn 1947–1949, ông là Chủ tịch danh dự Trường Trung học Bình dân và Trường Trung học Quân sự Liên khu V. Những lớp học ấy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ phục vụ kháng chiến.

Có thể hình dung một lớp học giữa chiến khu: phía ngoài là tiếng súng, bên trong là những trang sách; đất nước đang thiếu thốn từng thứ, nhưng vẫn cố gắng giữ lấy một điều không thể để mất – đó là việc học.

Bởi nếu chiến tranh có thể lấy đi nhà cửa, ruộng đồng và những công trình, thì tri thức lại là thứ có thể được truyền từ người này sang người khác, từ một thế hệ sang thế hệ khác.

Đó chính là sức mạnh lâu dài của giáo dục.

“Ngày mai” bắt đầu từ một đứa trẻ hôm nay

Năm 1964, khi miền Bắc bước vào một giai đoạn đặc biệt khó khăn của cuộc kháng chiến, Phạm Văn Đồng được cử làm Chủ tịch Ủy ban Cải cách giáo dục Trung ương.

Trong quá trình chuẩn bị cho cải cách giáo dục, ông đưa ra nhiều quan điểm về mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục; nhấn mạnh giáo dục phải xuất phát từ thực tiễn đất nước, gắn với yêu cầu của từng vùng, từng miền và chuẩn bị cho cả những nhu cầu của tương lai.

Đáng chú ý, ông không chỉ nhìn giáo dục ở góc độ truyền đạt kiến thức.

Ông quan tâm đến việc xây dựng con người.

Theo tư liệu của tỉnh Quảng Ngãi, Phạm Văn Đồng nhấn mạnh giáo dục phải hướng đến việc hình thành con người phát triển toàn diện, chú trọng cả đạo đức, trí tuệ, thể chất và thẩm mỹ; đồng thời coi giáo dục là vấn đề liên quan trực tiếp đến tương lai của dân tộc.

Điều đó cho thấy một tư duy đáng chú ý.

Ông không chỉ đặt câu hỏi:

Hôm nay đất nước cần gì?

Mà còn đặt câu hỏi:

Ngày mai đất nước sẽ cần những con người như thế nào?

Hai câu hỏi ấy khác nhau.

Một câu hỏi hướng vào nhiệm vụ trước mắt.

Một câu hỏi hướng về tương lai.

Và giáo dục chính là cây cầu nối hai khoảng thời gian ấy.

Khi văn hóa trở thành cách giữ lấy tâm hồn dân tộc

Phạm Văn Đồng không chỉ quan tâm đến trường học.

Ông dành nhiều thời gian nghiên cứu, viết về lịch sử, văn hóa và những danh nhân của dân tộc như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu và Hồ Chí Minh. Ông cũng đặc biệt quan tâm đến việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

Tháng 2/1966, tại một hội nghị bàn về việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, ông nhấn mạnh mối liên hệ giữa tiếng Việt, tâm hồn và lịch sử của dân tộc.

Điều đó cho thấy trong suy nghĩ của Phạm Văn Đồng, xây dựng đất nước không thể chỉ được đo bằng những con số về sản xuất hay những công trình vật chất.

Một dân tộc còn cần giữ lấy tiếng nói của mình.

Giữ lấy ký ức của mình.

Giữ lấy những giá trị đã được hình thành qua hàng nghìn năm lịch sử.

Bởi phát triển mà đánh mất cội nguồn thì sự phát triển ấy sẽ thiếu đi một điểm tựa tinh thần.

Văn hóa vì thế không phải phần việc đứng bên ngoài công cuộc xây dựng đất nước.

Nó nằm ngay trong quá trình hình thành con người.

Một nhà lãnh đạo nhìn thấy tương lai từ con người

Trong nhiều năm hoạt động, Phạm Văn Đồng đảm nhiệm những cương vị rất quan trọng của cách mạng và Nhà nước.

Nhưng nếu chỉ nhìn ông qua những chức danh, người ta có thể bỏ qua một phần quan trọng trong di sản tư tưởng của ông.

Đó là niềm tin vào con người.

Trong giáo dục, ông quan tâm đến trẻ em.

Trong văn hóa, ông quan tâm đến việc giữ gìn những giá trị dân tộc.

Trong hoạt động lãnh đạo, ông quan tâm đến việc đào tạo con người cho hiện tại và tương lai.

Những vấn đề ấy thực chất gặp nhau ở một điểm:

Muốn xây dựng đất nước, trước hết phải xây dựng con người.

Đó cũng là lý do những suy nghĩ của ông về giáo dục và văn hóa vẫn được nhắc lại trong các tài liệu nghiên cứu và tuyên truyền về di sản của Phạm Văn Đồng. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ đánh giá ông là một nhà chính trị đồng thời là một nhà văn hóa có nhiều quan tâm và đóng góp trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, khoa học và văn học nghệ thuật.

Những lớp học vẫn còn ở lại

Phạm Văn Đồng đã đi qua một thế kỷ đầy biến động của dân tộc.

Ông từng là người thanh niên bước vào con đường cách mạng.

Từng bị giam cầm tại Côn Đảo.

Từng hoạt động trong những năm tháng kháng chiến.

Từng tham gia lãnh đạo đất nước trong những thời kỳ đặc biệt khó khăn.

Và trong hành trình ấy, giáo dục và văn hóa vẫn là những lĩnh vực ông dành nhiều tâm huyết.

Có lẽ bởi ông hiểu rằng:

Một cuộc chiến có ngày kết thúc.

Một nhiệm kỳ có ngày kết thúc.

Một con người rồi cũng sẽ trở về với lịch sử.

Nhưng một thế hệ được giáo dục sẽ tiếp tục sống, tiếp tục làm việc và tiếp tục tạo ra những thế hệ khác.

Vì thế, đầu tư cho giáo dục cũng chính là đầu tư cho một tương lai mà người đầu tư có thể sẽ không còn nhìn thấy.

Đó là công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn.

Và cũng là công việc mang tầm vóc của một người nghĩ về những ngày chưa đến.

Bài học dành cho tuổi trẻ hôm nay

Nhìn lại cuộc đời Phạm Văn Đồng, người trẻ hôm nay có thể bắt gặp một bài học không nằm ở những chức danh, mà nằm ở cách một con người sử dụng cuộc đời mình.

Đó là học tập không chỉ để có bằng cấp.

Học để hiểu lịch sử.

Học để hiểu con người.

Học để làm việc tốt hơn.

Học để có khả năng thích ứng trước những thay đổi của thời đại.

Và quan trọng hơn, học để biết mình có thể đóng góp gì cho cộng đồng.

Trong thời đại công nghệ, tri thức đến với con người nhanh hơn bao giờ hết. Nhưng chính vì thông tin ngày càng nhiều, việc học có trách nhiệm, biết kiểm chứng, biết suy nghĩ độc lập và biết trân trọng những giá trị văn hóa của dân tộc lại càng quan trọng.

Những điều ấy khiến câu chuyện về Phạm Văn Đồng không chỉ thuộc về một thời kỳ đã qua.

Nó còn đặt ra một câu hỏi cho hiện tại:

Chúng ta đang chuẩn bị điều gì cho thế hệ mai sau?

Một người đi qua lịch sử và để lại một câu chuyện về tương lai

Phạm Văn Đồng qua đời năm 2000, khép lại một cuộc đời 94 năm gắn bó với những bước ngoặt lớn của đất nước. Nhưng những điều ông dành nhiều tâm huyết cho – giáo dục, văn hóa, con người – không khép lại cùng cuộc đời ông.

Bởi lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh.

Lịch sử còn được tạo nên trong những lớp học.

Trong từng trang sách.

Trong tiếng Việt được gìn giữ.

Trong một người thầy đứng trước học trò.

Trong một thế hệ trẻ biết mình học để làm gì và sống vì điều gì.

Nếu có một hình ảnh để khép lại câu chuyện về Phạm Văn Đồng, có lẽ đó không phải là một phòng họp, một hội nghị hay một chức danh.

Mà là một lớp học.

Bởi ở đó có những đứa trẻ đang học những bài học của hôm nay để trở thành những người xây dựng đất nước của ngày mai.

Và có lẽ, đó cũng chính là điều mà một người đã đi qua gần trọn thế kỷ như Phạm Văn Đồng luôn hướng tới:

Không chỉ làm nên lịch sử của một thời đại, mà còn góp phần chuẩn bị con người cho những thời đại phía trước.