Người đoàn viên đầu tiên, biểu tượng của tuổi trẻ
Lý Tự Trọng tên thật là Lê Văn Trọng, sinh ngày 20-10-1914 tại bản Mạy, tỉnh Na Khon Phanom, thuộc vùng đông bắc Xiêm, nay là Thái Lan. Gia đình ông có nguồn gốc ở làng Việt Xuyên, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Sinh ra và lớn lên xa quê hương nhưng trong một gia đình người Việt giàu lòng yêu nước, Lê Văn Trọng sớm được tiếp xúc với những tư tưởng cách mạng. Khi phong trào cách mạng Việt Nam cần xây dựng một lực lượng thanh niên kế tục, ông cùng bảy thiếu niên Việt Nam xuất sắc khác được lựa chọn để đào tạo. Chính trong quá trình ấy, tên gọi Lý Tự Trọng xuất hiện và gắn với ông suốt cuộc đời. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tám thiếu niên này là lớp thanh niên cộng sản đầu tiên của Việt Nam, được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp dìu dắt, bồi dưỡng.
Những năm tháng học tập và hoạt động tại Quảng Châu đã giúp Lý Tự Trọng trưởng thành nhanh chóng. Ông được học tập, rèn luyện và tham gia các hoạt động của tổ chức cách mạng trong môi trường có nhiều thanh niên Việt Nam yêu nước. Khi trở về nước năm 1929, Lý Tự Trọng được phân công làm công tác giao liên giữa Xứ ủy Nam Kỳ với Trung ương đang hoạt động tại Sài Gòn – Chợ Lớn, đồng thời giữ mối liên lạc với các cơ sở cách mạng trong Thành ủy Sài Gòn. Công việc đòi hỏi sự nhanh nhạy, cẩn trọng và tinh thần trách nhiệm cao, bởi ông phải hoạt động trong một thời kỳ phong trào cách mạng đang phát triển nhưng cũng chịu sự theo dõi, đàn áp gắt gao của chính quyền thực dân.
Ngày 9-2-1931, trong một buổi mít tinh tại trung tâm Sài Gòn nhân kỷ niệm cuộc khởi nghĩa Yên Bái, Lý Tự Trọng được giao nhiệm vụ bảo vệ người diễn thuyết. Khi chính quyền thực dân tiến hành đàn áp, ông đã hành động để bảo vệ đồng đội và sau đó bị bắt. Từ đây, người thanh niên mới 16 tuổi phải đối diện với sự thẩm vấn và những sức ép nặng nề. Tuy nhiên, theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, những biện pháp nhằm buộc ông cung cấp thông tin đều không làm thay đổi thái độ kiên định của người đoàn viên trẻ.
Ngày 20-11-1931, Lý Tự Trọng bị xử tử khi vừa tròn 17 tuổi. Tuổi đời ngắn ngủi khiến cuộc đời ông càng trở nên đặc biệt: chỉ trong vài năm hoạt động, từ một thiếu niên Việt Nam xa quê, ông đã trở thành một trong những thanh niên cộng sản đầu tiên, trở về nước làm nhiệm vụ và giữ vững tinh thần của mình trong hoàn cảnh khắc nghiệt. Chính sự kiên định ấy khiến tên tuổi Lý Tự Trọng nhanh chóng trở thành một biểu tượng được các thế hệ thanh niên nhắc nhớ.
Điều làm nên sức sống lâu dài của hình tượng Lý Tự Trọng không chỉ nằm ở tuổi trẻ hay sự hy sinh sớm, mà còn ở ý thức về trách nhiệm của người thanh niên đối với đất nước. Câu nói nổi tiếng được gắn với ông: “Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể là con đường khác”, đã trở thành một thông điệp thường được nhắc đến khi nói về lý tưởng và trách nhiệm của tuổi trẻ Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này cũng nhắc đến ông như người đoàn viên đầu tiên của Đoàn Thanh niên Cộng sản nước ta, đồng thời ghi nhận tinh thần đấu tranh kiên cường của người cộng sản trẻ tuổi.
Lý Tự Trọng qua đời khi mới 17 tuổi, nhưng tên tuổi của ông không dừng lại ở một câu chuyện của những năm đầu phong trào cách mạng. Hình ảnh người thanh niên tuổi đời còn rất trẻ nhưng sớm có ý thức về trách nhiệm với đất nước đã trở thành một phần của lịch sử Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. Tên Lý Tự Trọng được đặt cho nhiều trường học, đường phố và công trình trên cả nước. Mỗi tháng Ba – Tháng Thanh niên – cũng là dịp các thế hệ trẻ nhắc lại câu chuyện về ông cùng những thanh niên đã dành tuổi xuân cho đất nước.
Cuộc đời Lý Tự Trọng chỉ kéo dài 17 năm, nhưng những gì ông để lại vượt xa giới hạn của một đời người. Từ một thiếu niên được lựa chọn trong lớp thanh niên đầu tiên được Nguyễn Ái Quốc đào tạo, ông trở thành người đoàn viên đầu tiên và một biểu tượng của tuổi trẻ Việt Nam. Câu chuyện ấy nhắc nhớ rằng tuổi trẻ không chỉ được đo bằng số năm đã sống, mà còn bằng những giá trị, trách nhiệm và dấu ấn mà mỗi người để lại cho cộng đồng và quê hương.
