Người đối mặt với án truy nã

Sài Gòn những năm chiến tranh là một thành phố luôn tồn tại những ranh giới vô hình. Một bên là những cơ quan đầu não, lực lượng an ninh và hệ thống kiểm soát dày đặc; một bên là những chiến sĩ cách mạng tìm mọi cách tồn tại và hoạt động. Giữa không gian ấy, Trần Văn Lai đã lựa chọn cho mình một cách chiến đấu đặc biệt: trở thành một người mà đối phương không thể nghi ngờ.

Ông sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình, sau này được biết đến với tên Mai Hồng Quế và các bí danh Năm Lai, Năm U.Som. Ông là cán bộ thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Trong vai trò một nhà thầu khoán, Trần Văn Lai có điều kiện xuất hiện ở những nơi quan trọng mà người bình thường khó tiếp cận. Ông được cấp giấy tờ hợp pháp và có thể ra vào Dinh Độc Lập để thực hiện công việc. Chính thân phận này giúp ông thu thập nhiều thông tin phục vụ lực lượng cách mạng.

Công việc của một nhà thầu không chỉ đem lại cho ông nguồn thu nhập và vị thế xã hội. Nó còn giúp ông có thể quan sát các công trình, tìm hiểu mục tiêu và xây dựng những mối quan hệ cần thiết. Những thông tin tưởng như vụn vặt ấy khi được tổng hợp lại lại có giá trị rất lớn đối với hoạt động quân sự.

Đáng chú ý nhất là việc ông lấy được bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Tài liệu này được bí mật đưa ra ngoài và trở thành nguồn thông tin phục vụ lực lượng biệt động trong việc di chuyển và trú ẩn.

Những chuyến đi của Trần Văn Lai cũng gắn với chiếc Volkswagen biển số EL-6899. Nhìn bên ngoài, đó chỉ là chiếc xe của một nhà thầu khoán. Nhưng trong thực tế, nó từng phục vụ những hoạt động đặc biệt của người chiến sĩ biệt động. Chiếc xe hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình như một chứng tích của một thời kỳ lịch sử.

Càng hoạt động lâu trong lòng địch, Trần Văn Lai càng phải chuẩn bị nhiều phương án bảo đảm an toàn. Một trong những việc ông thực hiện là xây dựng hệ thống hầm bí mật. Từ năm 1962, ông dùng tài sản của mình để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu, sau khi bán hai biệt thự ở Phú Nhuận.

Tại đây, ông tự đào hầm, vận chuyển đất đá ra ngoài và từng bước tạo nên nơi cất giấu vũ khí. Sau đó, ông tự lái ô-tô vận chuyển vũ khí về hầm. Hơn 2,5 tấn vũ khí được chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Những căn hầm ấy còn có một ý nghĩa khác: chúng tạo ra nơi trú ém cho cán bộ cách mạng từ căn cứ vào nội thành. Theo các tư liệu về hoạt động của ông, Trần Văn Lai đã xây dựng được nhiều cơ sở quần chúng, tạo điều kiện cho cán bộ có nơi ăn ở và hoạt động an toàn tại Sài Gòn.

Sau Tết Mậu Thân, hệ thống hoạt động của biệt động bị đối phương phát hiện. Trần Văn Lai bị truy lùng ráo riết, buộc phải rời địa bàn để tiếp tục hoạt động. Những năm sau đó, ông vẫn giữ vững tinh thần của người chiến sĩ cách mạng.

Sau ngày đất nước thống nhất, những bí mật từng được che giấu suốt nhiều năm dần được hé lộ. Những căn hầm, chiếc xe và các tư liệu còn lại trở thành chứng tích giúp thế hệ sau hiểu hơn về cuộc chiến trong lòng đô thị.

Trần Văn Lai được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2015.

Những dấu chân của ông trên đường phố Sài Gòn năm xưa có thể đã phai mờ theo thời gian. Nhưng câu chuyện về người chiến sĩ mang tên Mai Hồng Quế vẫn còn đó, nhắc nhớ về những con người đã chiến đấu không phải bằng sự ồn ào, mà bằng trí tuệ, lòng kiên trì và sự hy sinh lặng thầm.