Người đội viên du kích Ba Tơ xây dựng Tiểu đoàn 59
Người con đất Nghĩa Hành và bước ngoặt thành lập Tiểu đoàn 59
Đồng chí Nguyễn Lựu sinh năm 1913 trong một gia đình bần nông nghèo giàu truyền thống yêu nước tại xã Hành Đức, huyện Nghĩa Hành (nay là xã Nghĩa Hành), tỉnh Quảng Ngãi. Sớm giác ngộ lý tưởng cách mạng vô sản, ông hăng hái tham gia phong trào cứu nước và vinh dự đứng trong hàng ngũ Đội du kích Ba Tơ anh hùng từ những ngày chuẩn bị Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945. Trường học thực tiễn khốc liệt của Đội du kích Ba Tơ đã hun đúc trong ông bản lĩnh can trường, sự nhạy bén về chính trị và tài năng quân sự xuất chúng.
Năm 1950, thực hiện Nghị quyết của Trung ương Đảng và chủ trương của Liên khu ủy, Bộ Tư lệnh Liên khu 5 về xây dựng quân chủ lực chính quy tập trung, ngày 10/6/1950, đồng chí Nguyễn Lựu được giao nhiệm vụ tiếp nhận và chỉ huy thành lập Tiểu đoàn 59 tại thôn 10, xã Tam Chánh, huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam. Ban Chỉ huy ban đầu gồm ông làm Tiểu đoàn trưởng và đồng chí Phạm Đạo làm Chính trị viên. Bằng tác phong nghiêm cẩn nhưng chan chứa tình thương yêu đồng chí, Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Lựu đã nhanh chóng hợp nhất các phân đội biệt động, đại đội du kích địa phương thành một khối thép thống nhất, sẵn sàng bước vào những trận công đồn hiểm hóc.
Đòn điểm huyệt Đồn Nhất
Sau khi tham gia các đợt hoạt động độc lập và hiệp đồng tác chiến bẻ gãy nhiều cuộc càn quét của địch, tài thao lược của Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Lựu rực sáng trong chiến dịch Thu Đông 1952. Mở đầu bằng trận tập kích thắng lợi vào đồn Lệ Sơn (xã Hòa Tiến, huyện Hòa Vang, Đà Nẵng) đêm 18/9/1952, ông tiếp tục chỉ huy mũi nhọn thọc sâu tiêu diệt Đồn Nhất trên đỉnh đèo Hải Vân vào đêm 24/9/1952.
Đồn Nhất là vị trí án ngữ quân sự kiên cố bậc nhất trên "thiên hạ đệ nhất hùng quan", có hệ thống lô cốt bê tông cốt thép, hàng rào thép gai dày đặc do một đại đội lính Âu – Phi thiện chiến chiếm đóng dưới quyền chỉ huy của một viên quan hai Pháp. Dưới sự chỉ huy mưu trí của Nguyễn Lựu, bộ đội ta bí mật bò trườn qua các triền đá tai mèo cheo leo, bất ngờ dùng bộc phá hất tung cửa mở tràn vào sào huyệt giặc. Chỉ sau ít giờ kịch chiến dũng mãnh, Tiểu đoàn 59 đã san phẳng hoàn toàn cứ điểm, tiêu diệt phần lớn quân địch và bắt sống tại trận viên quan hai đồn trưởng, làm tê liệt tuyến giao thông huyết mạch của giặc Pháp giữa Đà Nẵng và Huế.
Cường kích đồn Thượng An
Tiếp đà thắng lợi, đầu năm 1953, Bộ Tư lệnh Liên khu 5 điều động đơn vị của Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Lựu tiến công lên chiến trường Tây Nguyên hiểm trở. Mục tiêu then chốt là cứ điểm Thượng An và hệ thống lô cốt Đầu Đèo tọa lạc trên đỉnh đèo An Khê (tỉnh Gia Lai) – chốt chặn chiến lược nối đồng bằng duyên hải với cao nguyên Pleiku.
Ngày 21/1/1953, dưới sự chỉ huy quả đoán của Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Lựu, Tiểu đoàn 59 đã mở đợt cường tập thần tốc vào cứ điểm đèo An Khê. Bằng cách đánh giáp lá cà táo bạo, chia cắt tiêu diệt từng hỏa điểm, cán bộ, chiến sĩ đơn vị đã đập tan tuyến phòng ngự kiên cố của đối phương.
Đặc biệt, trong trận đánh vang dội này, đơn vị của ông đã lập nên chiến quả lớn nhất, thu giữ nguyên vẹn khẩu trọng pháo 155mm hiện đại của quân đội viễn chinh Pháp. Khẩu pháo chiến lợi phẩm này hiện đang được lưu giữ và trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam như một chứng tích bất tử cho tài thao lược kiệt xuất và bản lĩnh kiên cường của Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Lựu cùng các chiến sĩ Tiểu đoàn 59 anh hùng.
