Người Đồng Đội Trở Về
Chiến tranh đã lùi xa gần nửa thế kỷ, những cánh rừng từng in hằn dấu chân bộ đội năm xưa nay đã phủ một màu xanh của sự hồi sinh, những con đường đất đỏ gập ghềnh ngày nào cũng đã được thay bằng những tuyến quốc lộ rộng mở, còn những người lính trẻ năm ấy giờ đều đã bước sang tuổi xế chiều với mái tóc bạc trắng và những bước chân không còn nhanh nhẹn như thuở đôi mươi. Thế nhưng, đối với những cựu chiến binh đã từng cùng nhau vào sinh ra tử, chiến tranh chưa bao giờ thật sự kết thúc, bởi trong ký ức của họ vẫn còn những khuôn mặt đồng đội mãi mãi dừng lại ở tuổi hai mươi, vẫn còn những lời hẹn chưa kịp thực hiện và vẫn còn những cái tên chưa thể tìm thấy để đưa trở về với quê hương. Chính vì thế, nhiều người đã dành gần hết quãng đời sau chiến tranh để tiếp tục một hành trình khác, hành trình đi tìm đồng đội.
Ông Lê Văn Thành năm ấy đã ngoài bảy mươi tuổi. Trên ngực áo của người cựu chiến binh là vài tấm huân chương đã ngả màu theo thời gian, nhưng thứ ông luôn mang theo bên mình lại không phải những phần thưởng ấy mà là một cuốn sổ tay nhỏ đã sờn mép. Trong cuốn sổ có những cái tên được viết bằng nét chữ cẩn thận, kèm theo địa điểm, thời gian và vài dòng ghi chú ngắn ngủi về những người đã từng chiến đấu cùng ông. Mỗi khi lật từng trang giấy, ông đều có cảm giác như mình đang gặp lại những người đồng đội năm nào, những chàng trai trẻ từng cùng nhau chia nửa nắm cơm, cùng trú dưới một mái hầm và cùng hẹn rằng sau ngày hòa bình sẽ trở về thăm quê của nhau.
Trong số những cái tên ấy, người khiến ông day dứt nhất là Nguyễn Đức Hải, người đồng đội thân thiết đã chiến đấu cùng ông suốt gần ba năm trên tuyến đường Trường Sơn. Hải quê ở một vùng trung du phía Bắc, là con trai cả trong một gia đình đông anh em. Tính tình hiền lành, ít nói nhưng luôn là người xung phong nhận những nhiệm vụ khó khăn nhất. Những đêm hành quân dưới mưa, Hải thường lặng lẽ đi cuối hàng để giúp những đồng đội mang ba lô quá nặng. Những lúc đơn vị thiếu lương thực, anh luôn tìm cách nhường phần cơm ít ỏi của mình cho người bị sốt hoặc bị thương. Thành vẫn nhớ như in câu nói của Hải trong một đêm ngồi bên bếp lửa giữa rừng rằng nếu một ngày nào đó không may có người nằm lại thì người còn sống phải thay nhau trở về báo tin cho gia đình, bởi không có nỗi đau nào lớn hơn sự chờ đợi trong vô vọng.
Mùa hè năm 1972, đơn vị của hai người tham gia bảo vệ một cao điểm chiến lược. Trận đánh kéo dài suốt nhiều giờ giữa tiếng pháo dội liên hồi và những đợt tiến công dữ dội. Khi trận chiến gần kết thúc, Hải cùng một tổ chiến đấu được lệnh giữ chốt để yểm trợ cho đồng đội rút lui. Thành là người cuối cùng nhìn thấy Hải còn sống. Anh quay lại vẫy tay thật mạnh rồi hét lớn giữa tiếng súng rằng hãy đưa anh em ra trước, còn mình sẽ theo sau. Đó cũng là lời cuối cùng mà Thành nghe được từ người bạn thân.
Sau trận đánh, địa hình bị bom cày xới hoàn toàn, đơn vị nhiều lần quay trở lại tìm kiếm nhưng không thể xác định chính xác nơi Hải đã ngã xuống. Hồ sơ chỉ ghi vỏn vẹn dòng chữ "mất tin trong khi chiến đấu". Kể từ ngày ấy, Thành luôn mang trong lòng một món nợ chưa thể trả, bởi ông đã trở về, còn người đồng đội từng cứu mình nhiều lần vẫn mãi nằm lại đâu đó giữa núi rừng.
Những năm đầu sau hòa bình, cuộc sống còn nhiều khó khăn nên Thành phải tất bật lo cho gia đình. Thế nhưng, khi các con đã trưởng thành, việc đầu tiên ông làm là bắt đầu hành trình đi tìm những người đồng đội chưa trở về. Ông lặn lội đến nhiều tỉnh thành, gặp lại những cựu chiến binh từng chiến đấu cùng đơn vị để ghép nối từng mảnh ký ức. Có người chỉ nhớ một con suối, có người nhớ một gốc cây cổ thụ, có người nhớ hướng mặt trời lúc trận đánh diễn ra, còn Thành thì vẫn giữ nguyên trong trí nhớ hình ảnh Hải đứng bên giao thông hào với nụ cười bình thản trước giờ chiến đấu.
Sau nhiều năm tìm kiếm, một cựu chiến binh từng thuộc đơn vị bạn bất ngờ cung cấp một thông tin quan trọng. Ông kể rằng trong trận đánh năm ấy, ông đã cùng vài người dân địa phương chôn cất một chiến sĩ trẻ bên sườn đồi phía Đông vì không thể đưa thi thể ra khỏi khu vực đang bị pháo kích. Người chiến sĩ ấy không còn giấy tờ tùy thân, nhưng trong túi áo có một chiếc lược gỗ khắc hai chữ "Đức Hải". Thông tin ấy khiến Thành gần như không ngủ suốt nhiều đêm. Ông lập tức liên hệ với các cơ quan chức năng và cùng đội quy tập hài cốt liệt sĩ trở lại chiến trường xưa.
Khi đoàn tìm kiếm đặt chân đến ngọn đồi ấy, mọi thứ đã đổi khác rất nhiều. Những hố bom năm xưa giờ phủ đầy cỏ dại, rừng cây đã lớn lên xanh tốt, còn con suối nhỏ nơi đơn vị từng lấy nước cũng đổi dòng sau nhiều mùa mưa lũ. Nếu không có sự chỉ dẫn của người dân địa phương, thật khó để hình dung nơi đây từng là một trận địa ác liệt. Công việc tìm kiếm kéo dài nhiều ngày dưới cái nắng gay gắt của miền Trung. Có lúc mọi người tưởng như đã đi sai hướng, nhưng Thành vẫn kiên trì, bởi ông luôn tin rằng người đồng đội của mình đang chờ được trở về.
Đến ngày thứ năm, khi những nhát cuốc cuối cùng được đào xuống dưới gốc một cây lim già, đội quy tập phát hiện những di vật đầu tiên. Đó là vài mảnh tăng võng đã mục nát, một chiếc cúc áo quân phục và chiếc lược gỗ chỉ còn lại một nửa nhưng vẫn đọc được hai chữ "Hải". Thành quỳ xuống bên hố khai quật, đôi bàn tay run lên không phải vì tuổi già mà vì cảm xúc dồn nén suốt hơn bốn mươi năm. Khi các cán bộ nhẹ nhàng đưa từng phần hài cốt lên khỏi lòng đất, ông lặng lẽ đứng nghiêm, đưa tay chào theo điều lệnh quân đội rồi bật khóc như một người lính trẻ năm nào.
Việc giám định sau đó xác nhận những di vật và thông tin hoàn toàn trùng khớp với hồ sơ của liệt sĩ Nguyễn Đức Hải. Ngày gia đình nhận được tin, người mẹ của Hải đã không còn, cha anh cũng đã qua đời nhiều năm trước, chỉ còn người em gái nay đã ngoài sáu mươi tuổi. Bà ôm chặt chiếc lược gỗ được trao lại rồi nghẹn ngào nói rằng mẹ mình trước lúc nhắm mắt vẫn luôn tin anh trai sẽ có ngày trở về, dù chỉ là trở về trong vòng tay của đất mẹ.
Lễ truy điệu được tổ chức tại quê hương trong một buổi sáng mùa thu yên bình. Dọc con đường dẫn vào nghĩa trang liệt sĩ, cờ Tổ quốc tung bay trong gió. Những người dân trong xã đứng thành hai hàng lặng lẽ đón người con đã xa quê hơn nửa thế kỷ. Thành là người đi ngay phía sau linh cữu. Ông bước rất chậm, đôi mắt đỏ hoe nhưng trên gương mặt đã không còn vẻ day dứt như trước. Ông hiểu rằng lời hứa năm xưa với người đồng đội cuối cùng cũng đã được thực hiện.
Sau buổi lễ, Thành một mình ở lại nghĩa trang đến khi chiều muộn. Ông ngồi trước phần mộ mới đắp của Hải, lấy trong túi áo cuốn sổ tay cũ rồi nhẹ nhàng gạch đi dòng chữ "chưa tìm thấy". Thay vào đó, ông viết thêm một dòng ngắn ngủi rằng: "Đã trở về với quê hương ngày 27 tháng 7." Nét chữ run run vì tuổi tác nhưng chứa đựng biết bao cảm xúc của một hành trình kéo dài gần năm mươi năm.
Trước khi ra về, ông đặt lên mộ người bạn một bức ảnh chụp cả đơn vị vào mùa xuân năm 1972. Trong bức ảnh đen trắng ấy, những chàng trai tuổi đôi mươi đều đang mỉm cười, không ai biết phía trước mình sẽ là những tháng ngày khốc liệt đến nhường nào. Thành khẽ nói như đang trò chuyện với người bạn cũ rằng từ hôm nay ông sẽ không còn phải đi tìm Hải nữa, nhưng sẽ tiếp tục cùng các đồng đội tìm kiếm những người khác vẫn còn nằm lại giữa núi rừng, bởi ngoài kia vẫn còn nhiều gia đình đang mong một ngày được đón người thân trở về.
Nhiều năm sau, trong những buổi giao lưu với học sinh, khi được hỏi điều gì là hạnh phúc nhất sau chiến tranh, Thành không nhắc đến những tấm huân chương hay những ngày chiến thắng. Ông chỉ chậm rãi kể về hành trình đưa người đồng đội trở về quê hương và nói rằng chiến tranh đã cướp đi rất nhiều tuổi trẻ, nhưng điều khiến ông luôn tin vào giá trị của cuộc sống là sau tất cả, những người còn sống vẫn không quên lời hứa với những người đã khuất. Bởi tình đồng đội chân chính không kết thúc khi tiếng súng ngừng vang, mà còn tiếp tục trong từng bước chân đi tìm nhau giữa thời bình, trong từng nén hương được thắp lên mỗi dịp tháng Bảy và trong sự biết ơn của các thế hệ hôm nay đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho độc lập của Tổ quốc.
Chiều hôm ấy, khi rời nghĩa trang, Thành ngoái đầu nhìn lại hàng bia mộ thẳng tắp đang lấp lánh dưới ánh nắng cuối ngày. Một cơn gió nhẹ thổi qua làm những hàng thông khẽ lay động, tạo nên âm thanh xào xạc như tiếng chào của những người lính năm xưa. Ông mỉm cười, bước chậm xuống con đường dẫn ra cổng nghĩa trang với cảm giác thanh thản hiếm hoi sau gần nửa thế kỷ mang theo lời hứa trong tim. Ông biết rằng sẽ vẫn còn nhiều cuộc hành trình phía trước, nhưng từ ngày hôm ấy, ông không còn đi tìm một người đồng đội mất tích nữa, mà đang cùng những người đồng đội đã trở về tiếp tục viết nên câu chuyện đẹp nhất của tình đồng chí, một câu chuyện bắt đầu từ chiến tranh nhưng chỉ thật sự trọn vẹn trong hòa bình.
