Người đưa bản tin thời tiết xuống khỏi đồi Phù Liễn

Trên đỉnh Phù Liễn ở Kiến An có một đài khí tượng được người Pháp xây dựng từ đầu thế kỷ XX. Từ đây, các quan trắc viên đo gió, lượng mưa và áp suất không khí, rồi gửi đi những bản tin dự báo thời tiết. Nhưng người dân sống ngay dưới chân đồi hầu như không biết trên ấy đang dự báo điều gì, bởi các bản tin đều được viết bằng tiếng Pháp và chủ yếu phục vụ bộ máy thuộc địa.

Người nhận ra nghịch lý ấy là Nguyễn Xiển.

Ông sinh năm 1907 tại Nghệ An, từng học Trường Quốc học Vinh và Trường Bưởi ở Hà Nội. Năm 1928, Nguyễn Xiển đỗ đầu kỳ thi tú tài Tây rồi sang Pháp học Toán, Lý và cơ điện tại Đại học Toulouse. Sau khi về nước năm 1932, ông không ra làm quan mà chọn nghề dạy học tại một số trường tư ở Hà Nội.

Năm 1937, vì giỏi Toán và Vật lý, Nguyễn Xiển được tuyển vào ngành khí tượng Đông Dương. Ông đến tập sự tại Đài Phù Liễn. Trong sáu tháng đầu, ông vừa học nghiệp vụ vừa mở một lớp đào tạo khoảng năm quan trắc viên để chuẩn bị đưa ra Hoàng Sa thực tập và lập trạm.

Đến năm 1941, Nguyễn Xiển trở thành người phụ trách Đài Khí tượng Phù Liễn. Đây là vị trí rất hiếm khi được giao cho một người Việt Nam lúc bấy giờ.

Mỗi ngày, ông nhìn những con số về mưa, gió và bão được ghi chép cẩn thận rồi truyền đi bằng tiếng Pháp. Ông từng day dứt rằng không có lý gì người trên núi làm dự báo mà dân Kiến An ở ngay dưới núi lại không được biết. Ông đề nghị đào tạo cán bộ khí tượng bằng tiếng Việt và đưa kiến thức thời tiết đến với người dân, nhưng không được nhà chức trách thuộc địa chấp thuận.

Không thể thay đổi bộ máy ấy, Nguyễn Xiển chọn một con đường khác.

Năm 1942, ông cùng Hoàng Xuân Hãn và Đặng Phúc Thông sáng lập báo Khoa học. Trên các trang báo tiếng Việt, ông giải thích cho độc giả những hiện tượng tưởng như xa lạ: bão hình thành thế nào, vì sao có mưa lớn, khí hậu Đông Dương có đặc điểm gì, nhật thực và nguyệt thực xảy ra ra sao. Ông còn tham gia dạy chữ Quốc ngữ tại Hải Phòng.

Đó là cách Nguyễn Xiển âm thầm chuẩn bị nhân lực và ngôn ngữ cho một ngành khoa học của người Việt, ngay cả khi nền độc lập vẫn chưa đến.

Tháng Tám năm 1945, cách mạng bùng nổ. Nguyễn Xiển rời Phù Liễn lên Hà Nội và tham gia đoàn biểu tình tại vườn hoa Hàng Đậu. Ngày 24 tháng 8, ông được mời đến Bắc Bộ phủ và đề nghị giữ một chức vụ trong Chính phủ lâm thời. Ban đầu ông từ chối vì cho rằng mình chưa có đóng góp đủ lớn để nhận chức bộ trưởng.

Ngày hôm sau, Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp Nguyễn Xiển và phân tích rằng một trí thức yêu nước phải nhận trách nhiệm trước lịch sử. Ông chấp nhận làm Chủ tịch Ủy ban hành chính Bắc Bộ, đồng thời đảm nhiệm chức Giám đốc Nha Khí tượng Việt Nam.

Với Nguyễn Xiển, đó là lúc ngành khí tượng của nước Việt Nam độc lập thực sự ra đời.

Công việc cấp bách đầu tiên lại không nằm trong phòng dự báo. Trận lũ lịch sử tháng 8 năm 1945 đã làm vỡ nhiều đoạn đê trên các sông Thao, sông Lô và sông Hồng. Đê Hưng Nhân, Mỹ Lộc cùng nhiều khu vực khác bị hư hại. Trong khi ngân khố quốc gia gần như trống rỗng và người dân vừa trải qua nạn đói, Nguyễn Xiển phải tổ chức huy động nhân lực, vật lực để sửa đê trước mùa nước năm sau.

Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ cuối năm 1946, nhiều quan trắc viên rời các trạm để vào bộ đội. Nguyễn Xiển cùng gia đình lên chiến khu Việt Bắc. Giữa những lần sơ tán và thiếu thốn, ông vẫn dịch tài liệu chuyên môn, soạn hệ thống thuật ngữ khí tượng bằng tiếng Việt. Năm 1947, ông còn hoàn thành hai giáo trình Toán học đại cương và Cơ học thuần lý, được xem là những giáo trình toán và cơ học bậc cao đầu tiên viết bằng tiếng Việt.

Sau năm 1954, mạng lưới khí tượng miền Bắc gần như phải dựng lại từ đầu. Nguyễn Xiển tập hợp những cán bộ còn tản mát, tuyển sinh viên khoa học cơ bản rồi trực tiếp đào tạo họ thành quan trắc viên và dự báo viên.

Năm 1955, những lớp quan trắc khí tượng đầu tiên được mở tại Hà Nội. Bài giảng đầu tiên của ông mang một cái tên rất giản dị: “Bão là gì?”.

Ông xác định ngành khí tượng trước hết phải phục vụ nông nghiệp và đời sống nhân dân. Dự báo hiện đại cần được kết hợp với kinh nghiệm dân gian và việc quan sát những biến đổi của cây cỏ, chim muông theo mùa. Thời tiết không còn là những con số chỉ dành cho công sở; nó phải giúp người nông dân biết khi nào xuống giống, người đi biển biết lúc nào nên trở về và các địa phương chuẩn bị trước khi bão lũ tới.

Nguyễn Xiển gắn bó khoảng bốn mươi năm với ngành khí tượng, đến năm 1977 mới rời vị trí lãnh đạo. Ông qua đời năm 1997. Người dân Kiến An từng thân mật gọi đồi Phù Liễn là “đồi ông Xiển” và gọi ông là “ông thiên văn”.

Di sản lớn nhất ông để lại không chỉ là một cơ quan hay một mạng lưới trạm quan trắc. Đó còn là sự thay đổi trong mục đích của khoa học: từ những bản tin viết bằng tiếng Pháp, phục vụ một nhóm người cai trị, thành những dự báo bằng tiếng Việt hướng đến ruộng đồng, bến cảng và từng mái nhà.