NGƯỜI ĐƯA TIẾNG BÚA RÈN VÀO LỊCH SỬ

Có những người bước vào chiến trường bằng thanh gươm.

Có những người đi vào lịch sử bằng một trận đánh.

Nhưng cũng có những người để lại dấu ấn bằng khả năng nhìn thấy sức mạnh ở những điều tưởng như không thể.

Cao Thắng là một người như thế.

Giữa núi rừng Hương Khê những năm cuối thế kỷ XIX, khi nghĩa quân phải đối đầu với quân Pháp có ưu thế về vũ khí và trang bị, một người thanh niên xuất thân từ nông dân đã đặt ra một câu hỏi rất khác:

Nếu không có súng tốt, tại sao không tự làm lấy súng?

Câu hỏi ấy tưởng đơn giản.

Nhưng để biến nó thành hiện thực lại cần đến lòng can đảm, sự kiên trì và một trí óc đặc biệt.

Và Cao Thắng đã làm điều đó.

TỪ CẬU BÉ QUÊ NGHÈO ĐẾN NGƯỜI CHỈ HUY TRẺ

Cao Thắng sinh năm 1864 tại vùng Hương Sơn, Hà Tĩnh, trong một gia đình nông dân.

Tuổi thơ của ông gắn với một miền quê nghèo, nơi người dân phải sống dưới ách thống trị ngày càng nặng nề của thực dân Pháp và bộ máy tay sai.

Khi mới khoảng mười tuổi, Cao Thắng đã tham gia làm liên lạc cho nghĩa quân ở địa phương.

Đó là một cậu bé còn rất trẻ.

Nhưng những gì ông chứng kiến đã sớm khiến tuổi thơ của mình gắn với những ngày tháng chiến đấu.

Năm 1885, phong trào Cần Vương bùng nổ.

Cao Thắng lúc ấy đã trở thành một thủ lĩnh nghĩa quân ở địa phương. Khi biết Phan Đình Phùng dựng cờ khởi nghĩa ở Hương Khê, ông cùng em trai Cao Nữu đem lực lượng của mình gia nhập nghĩa quân.

Phan Đình Phùng nhanh chóng nhận ra ở người thanh niên ấy một khả năng đặc biệt.

Cao Thắng không chỉ có lòng dũng cảm.

Ông còn biết tổ chức con người, biết chọn địa hình, biết huấn luyện quân sĩ và đặc biệt có tư duy rất thực tế về chiến tranh.

Phan Đình Phùng giao cho Cao Thắng chức Quản cơ, phụ trách xây dựng và phát triển lực lượng. Khi Phan Đình Phùng có thời gian ra Bắc để liên hệ với các phong trào yêu nước, Cao Thắng được giao quyền chỉ huy nghĩa quân.

Một người còn rất trẻ.

Nhưng trách nhiệm ông gánh trên vai thì không hề nhỏ.

KHÔNG CHỈ BIẾT ĐÁNH GIẶC, MÀ CÒN BIẾT TẠO RA VŨ KHÍ

Cao Thắng hiểu một điều rất rõ:

Muốn chiến đấu lâu dài thì không thể mãi phụ thuộc vào những khẩu súng thu được từ đối phương.

Nghĩa quân cần vũ khí.

Nhưng vũ khí lại là thứ khó kiếm nhất.

Quân Pháp có súng trường hiện đại.

Nghĩa quân phần lớn phải sử dụng những vũ khí thô sơ hoặc vũ khí thu được sau các trận đánh.

Nếu cứ như vậy, khoảng cách về hỏa lực sẽ luôn là một trở ngại rất lớn.

Vậy là Cao Thắng bắt đầu tìm cách chế tạo súng.

Đây không phải việc một người có thể làm trong vài ngày.

Nghĩa quân phải có mẫu súng.

Phải tháo từng bộ phận.

Phải nghiên cứu cấu tạo.

Phải tìm nguyên liệu.

Phải có người biết đúc kim loại, rèn sắt, chế tạo các chi tiết nhỏ.

Và quan trọng nhất – phải chấp nhận thất bại hết lần này đến lần khác.

Cao Thắng đã tập hợp những người thợ rèn, thợ đúc giỏi trong vùng.

Những người vốn quen rèn dao, cuốc, cày, nông cụ… nay bắt đầu làm một công việc hoàn toàn khác.

Trong các xưởng quân khí giữa núi rừng, tiếng búa lại vang lên.

Nhưng lần này, tiếng búa không chỉ tạo ra công cụ lao động.

Nó tạo ra vũ khí.

Từng chi tiết của khẩu súng được nghiên cứu và thử nghiệm.

Có những bộ phận phải làm đi làm lại.

Có những lần thất bại.

Nhưng Cao Thắng không bỏ cuộc.

Cuối cùng, nghĩa quân đã chế tạo được súng trường theo mẫu súng kiểu 1874 của quân Pháp. Một số nguồn cho biết nghĩa quân đã sản xuất được số lượng lớn súng và đạn để trang bị cho lực lượng.

Đó là một thành quả đáng chú ý trong điều kiện kỹ thuật và vật chất vô cùng hạn chế lúc bấy giờ.

Những khẩu súng ấy có thể chưa hoàn toàn đạt được chất lượng như vũ khí của quân Pháp.

Nhưng chúng chứng minh một điều quan trọng hơn:

người Việt Nam trong hoàn cảnh thiếu thốn vẫn có thể tìm cách tự tạo ra phương tiện chiến đấu cho mình.

Và phía sau mỗi khẩu súng là hàng trăm giờ lao động, thử nghiệm và sáng tạo của những người thợ nghĩa quân.

TIẾNG BÚA RÈN GIỮA RỪNG SÂU

Có lẽ hình ảnh đáng nhớ nhất về Cao Thắng không chỉ là một vị tướng cầm quân.

Mà là hình ảnh một người chỉ huy đứng giữa những người thợ, quan sát từng công đoạn chế tạo vũ khí.

Ông hiểu rằng chiến đấu không chỉ diễn ra trên chiến trường.

Chiến đấu còn diễn ra trong những xưởng rèn.

Trong những căn cứ.

Trên những con đường vận chuyển lương thực.

Trong việc tuyển quân.

Trong huấn luyện.

Trong từng khẩu súng được làm ra.

Bởi vậy, Cao Thắng không xây dựng nghĩa quân theo cách chỉ tập trung vào đánh địch.

Ông tổ chức lực lượng, củng cố căn cứ, xây dựng hệ thống đồn lũy và chú trọng huấn luyện.

Dưới sự tổ chức của ông, nghĩa quân Hương Khê ngày càng có tính kỷ luật và khả năng tác chiến tốt hơn.

Đó chính là điểm đặc biệt của Cao Thắng.

Ông không chỉ có gan của một người lính.

Ông còn có đầu óc của một người tổ chức.

Và hơn hết, ông có sự sáng tạo của một người luôn tìm cách vượt qua giới hạn của hoàn cảnh.

NGƯỜI CHỈ HUY KHÔNG ĐỨNG SAU

Có vũ khí nhưng không có người biết sử dụng thì vũ khí cũng vô nghĩa.

Cao Thắng hiểu điều đó.

Ông tổ chức huấn luyện, xây dựng lực lượng và trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh.

Nghĩa quân lần lượt tiến công một số đồn binh của quân Pháp ở Hà Tĩnh, gây sức ép lên hệ thống phòng thủ của đối phương.

Đến năm 1892, nghĩa quân còn mở rộng hoạt động xuống vùng đồng bằng, tiến công các vị trí của quân Pháp, trong đó có tỉnh lỵ Hà Tĩnh.

Những hoạt động ấy cho thấy Cao Thắng không phải người chỉ biết phòng thủ.

Ông chủ trương xây dựng một lực lượng đủ mạnh để chủ động tiến công, mở rộng địa bàn và tạo thế cho cuộc khởi nghĩa.

Đến cuối năm 1893, sau nhiều năm xây dựng lực lượng, Cao Thắng quyết định thực hiện một kế hoạch lớn hơn:

đánh tỉnh lỵ Nghệ An.

Ông đem theo khoảng 1.000 nghĩa quân tinh nhuệ từ căn cứ Ngàn Trươi tiến xuống.

Đó là một quyết định táo bạo.

Nhưng Cao Thắng không còn là chàng trai của những ngày đầu khởi nghĩa.

Ông đã trở thành một thủ lĩnh quân sự được tin cậy, người đã dành gần một thập kỷ để xây dựng lực lượng giữa núi rừng.

TUỔI 29 VÀ MỘT TRẬN ĐÁNH DỞ DANG

Đoàn quân tiến về Nghệ An.

Trên đường đi, nghĩa quân liên tục đánh các đồn địch.

Nhưng trong một trận tiến công đồn Nu ở Thanh Chương, biến cố bất ngờ xảy ra.

Trong đêm tối, một viên đạn từ trong đồn bắn ra trúng ngực Cao Thắng.

Ông bị thương rất nặng.

Nghĩa quân nhanh chóng đưa người chỉ huy của mình rời khỏi trận địa, tìm cách đưa về căn cứ Vũ Quang để chữa trị.

Nhưng vết thương quá hiểm.

Ngày 21 tháng 11 năm 1893, Cao Thắng hy sinh.

Ông mới 29 tuổi.

Hai mươi chín tuổi.

Một độ tuổi mà nhiều người mới bắt đầu nghĩ về tương lai.

Còn Cao Thắng đã dành phần lớn tuổi trẻ của mình cho cuộc chiến đấu.

Ông ra đi khi kế hoạch đánh tỉnh lỵ Nghệ An còn dang dở.

Ra đi khi cuộc khởi nghĩa Hương Khê vẫn đang tiếp tục.

Ra đi khi những người đồng đội vẫn còn cần đến người chỉ huy của mình.

Và ra đi khi trong những xưởng quân khí giữa núi rừng, tiếng búa có lẽ vẫn còn vang lên.

MỘT NGƯỜI TRẺ, MỘT CUỘC ĐỜI LỚN

Cao Thắng không sống đủ lâu để nhìn thấy kết quả cuối cùng của cuộc khởi nghĩa Hương Khê.

Nhưng những gì ông để lại không chỉ nằm ở những trận đánh.

Đó là một cách nghĩ.

Trong hoàn cảnh thiếu thốn, ông không chỉ than rằng mình không có vũ khí.

Ông tìm cách làm ra vũ khí.

Khi lực lượng còn yếu, ông tổ chức lại lực lượng.

Khi căn cứ chưa đủ mạnh, ông xây dựng căn cứ.

Khi đối phương có ưu thế, ông tìm cách thay đổi tương quan bằng tổ chức, kỹ thuật và sự chủ động.

Chính vì vậy, hình ảnh Cao Thắng vượt ra ngoài khuôn khổ của một thủ lĩnh nghĩa quân.

Ông trở thành biểu tượng cho khả năng sáng tạo và ý chí tự lực trong cuộc đấu tranh chống ngoại xâm cuối thế kỷ XIX.

Nếu Phan Đình Phùng là người giữ ngọn cờ của cuộc khởi nghĩa Hương Khê, thì Cao Thắng là một trong những người biến ngọn cờ ấy thành sức mạnh cụ thể trên chiến trường – bằng lực lượng, bằng căn cứ và bằng những khẩu súng được tạo ra từ chính bàn tay người Việt.

TIẾNG BÚA NĂM XƯA VÀ DẤU CHÂN NGƯỜI TRẺ

Ngày nay, những xưởng rèn của nghĩa quân Hương Khê chỉ còn lại trong sử sách và những dấu tích được lưu giữ.

Những khẩu súng do Cao Thắng tổ chức chế tạo cũng trở thành hiện vật lịch sử.

Nhưng nếu chỉ nhìn chúng như những món đồ cổ, có lẽ sẽ khó cảm nhận hết câu chuyện phía sau.

Bởi mỗi khẩu súng ấy là câu chuyện về một thời đại thiếu thốn.

Là câu chuyện về những người thợ đã biến kim loại thô thành vũ khí.

Là câu chuyện về một người thủ lĩnh trẻ không chấp nhận để sự thiếu thốn trở thành lý do đầu hàng.

Và trên hết, đó là câu chuyện về một tuổi trẻ đã chọn làm điều lớn lao cho quê hương.

Cao Thắng hy sinh khi mới 29 tuổi.

Cuộc đời ông ngắn.

Nhưng những gì ông làm được lại vượt xa tuổi đời của mình.

Ông không để lại một lâu đài.

Không để lại một gia tài.

Ông để lại những căn cứ giữa rừng sâu, những người đồng đội đã từng chiến đấu bên mình, những khẩu súng được làm nên từ bàn tay người Việt và một cái tên gắn với cuộc khởi nghĩa Hương Khê.

Có lẽ vì thế, khi nhắc đến Cao Thắng, người ta không chỉ nhớ đến một vị tướng trẻ.

Người ta còn nhớ đến tiếng búa rèn vang lên giữa núi rừng.

Tiếng búa của những người không chịu đầu hàng trước sự thiếu thốn.

Tiếng búa của một thế hệ biết rằng mình yếu hơn về vũ khí nhưng vẫn tìm cách tạo ra sức mạnh.

Và tiếng búa ấy, sau hơn một thế kỷ, vẫn còn vang vọng trong lịch sử.

Cao Thắng – người đã đem tuổi hai mươi của mình vào cuộc chiến, đem trí tuệ biến thành vũ khí, và đem một cuộc đời ngắn ngủi viết nên một câu chuyện dài về lòng yêu nước.