NGƯỜI DỰNG CỜ BÃI SẬY GIỮA ĐỒNG BẰNG BẮC KỲ

1. Từ một vị quan đến thủ lĩnh kháng chiến

Nguyễn Thiện Thuật (1844–1926), còn được gọi là Tán Thuật, quê ở Xuân Dục, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học, đỗ Tú tài rồi tiếp tục con đường quan trường. Trước khi phong trào Cần Vương bùng nổ, ông từng giữ nhiều chức vụ trong bộ máy nhà Nguyễn và có thời gian làm quan ở vùng biên giới phía Bắc. Những trải nghiệm ấy giúp ông hiểu khá rõ tình hình đất nước và sự bành trướng của thực dân Pháp.

Năm 1885, sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ và vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, Nguyễn Thiện Thuật trở về quê, tập hợp lực lượng chống Pháp. Ông nhanh chóng trở thành thủ lĩnh có uy tín của phong trào ở vùng Hưng Yên, Hải Dương và các khu vực lân cận. Trong khi nhiều cuộc khởi nghĩa lựa chọn vùng núi làm căn cứ, Nguyễn Thiện Thuật lại dựa vào một vùng đồng bằng với hệ thống lau sậy, đầm lầy và sông ngòi dày đặc. Chính địa hình ấy đã tạo nên một kiểu chiến đấu rất đặc biệt.

2. Vì sao Bãi Sậy trở thành căn cứ kháng chiến?

Bãi Sậy là vùng đất nằm chủ yếu ở Hưng Yên và trải rộng sang một số khu vực lân cận. Tên gọi “Bãi Sậy” xuất phát từ đặc điểm tự nhiên của khu vực với những bãi lau sậy rộng lớn, nhiều ao hồ, sông ngòi và những khu vực cây cối um tùm. Đối với quân đội thông thường, đây là địa hình khó di chuyển và khó kiểm soát. Nhưng với những người dân địa phương quen thuộc từng con đường, bờ ruộng và dòng sông, địa hình ấy lại trở thành một lợi thế lớn.

Nguyễn Thiện Thuật nhận ra ưu thế này và tổ chức lực lượng theo phương thức phù hợp với địa hình. Nghĩa quân không nhất thiết phải giữ một thành lũy kiên cố. Họ có thể phân tán, ẩn mình trong các làng quê, di chuyển qua những khu vực sậy rậm rạp rồi bất ngờ xuất hiện tấn công đối phương. Khi quân Pháp tăng cường lực lượng, nghĩa quân lại rút nhanh khỏi khu vực giao chiến. Cách đánh ấy khiến quân Pháp khó có thể sử dụng ưu thế quân số để tiêu diệt toàn bộ lực lượng.

Bãi Sậy vì thế không chỉ là một địa danh mà còn trở thành biểu tượng của phương thức chiến đấu dựa vào địa hình và nhân dân. Nguyễn Thiện Thuật đã biến một vùng đồng bằng tưởng như khó phòng thủ thành một căn cứ kháng chiến có khả năng tồn tại trong nhiều năm.

3. Nghĩa quân và người dân cùng đứng trong một cuộc chiến

Một trong những yếu tố quan trọng giúp khởi nghĩa Bãi Sậy duy trì lâu dài là sự ủng hộ của nhân dân. Nghĩa quân cần lương thực, thuốc men, nơi trú ẩn và thông tin về hoạt động của quân Pháp. Những thứ đó phần lớn phải dựa vào hệ thống làng xã và những người dân ủng hộ phong trào.

Nguyễn Thiện Thuật hiểu rằng nghĩa quân không thể tách khỏi nhân dân. Vì vậy, lực lượng của ông tổ chức hoạt động gắn với các làng quê, dựa vào những người có uy tín tại địa phương. Khi quân Pháp tiến đến, người dân có thể báo tin. Khi nghĩa quân cần nơi trú ẩn, họ có thể tìm đến những gia đình đáng tin cậy. Khi cần lương thực, nhiều người dân sẵn sàng đóng góp trong khả năng của mình.

Tuy nhiên, chính sự gắn bó ấy cũng khiến nhân dân phải chịu sức ép rất lớn. Để cô lập nghĩa quân, quân Pháp tìm cách kiểm soát các làng xã và cắt đứt nguồn tiếp tế. Điều đó khiến cuộc sống của người dân trong vùng trở nên vô cùng khó khăn. Dù vậy, phong trào vẫn nhận được sự ủng hộ đáng kể trong nhiều năm.

4. Những trận đánh khiến quân Pháp gặp khó khăn

Từ năm 1885, nghĩa quân Bãi Sậy liên tục tổ chức các cuộc tập kích vào quân Pháp và lực lượng tay sai. Họ thường lựa chọn những thời điểm đối phương sơ hở, đánh nhanh rồi rút khỏi khu vực trước khi quân Pháp có thể tổ chức phản công quy mô lớn.

Phương thức này không nhằm chiếm giữ lâu dài những thành phố hay đồn bốt lớn. Mục tiêu quan trọng hơn là làm cho đối phương không thể kiểm soát hoàn toàn vùng nông thôn. Quân Pháp có thể chiếm một vị trí, nhưng khi rời khỏi đó, nghĩa quân lại xuất hiện ở một địa bàn khác.

Đây là một trong những đặc điểm nổi bật của khởi nghĩa Bãi Sậy. Nguyễn Thiện Thuật không cố biến nghĩa quân thành một đội quân chính quy có khả năng đối đầu trực diện với quân Pháp. Ông lựa chọn cách đánh phù hợp với điều kiện thực tế của mình. Trong nhiều năm, phương thức ấy giúp nghĩa quân gây cho đối phương không ít khó khăn.

5. Những thủ lĩnh dưới quyền Nguyễn Thiện Thuật

Nguyễn Thiện Thuật không chiến đấu một mình. Phong trào Bãi Sậy có nhiều thủ lĩnh địa phương cùng tham gia tổ chức lực lượng. Trong số đó có Đốc Tít (Nguyễn Đức Hiệu), người phụ trách một lực lượng hoạt động ở vùng Hai Sông; cùng nhiều nghĩa sĩ khác đã xây dựng các căn cứ và trực tiếp chiến đấu.

Sự tồn tại của nhiều lực lượng dưới những thủ lĩnh khác nhau vừa tạo ra sức mạnh, vừa đặt ra vấn đề về sự phối hợp. Mỗi khu vực có địa hình và điều kiện riêng nên các thủ lĩnh phải chủ động tổ chức lực lượng. Nguyễn Thiện Thuật giữ vai trò kết nối và định hướng chung cho phong trào.

Trong những năm đầu, mạng lưới này giúp khởi nghĩa Bãi Sậy mở rộng phạm vi hoạt động. Nghĩa quân có thể phân tán thành nhiều nhóm, khiến quân Pháp khó xác định một mục tiêu duy nhất để tiêu diệt. Đây là một trong những nguyên nhân khiến phong trào có thể tồn tại lâu hơn nhiều cuộc khởi nghĩa khác ở đồng bằng.

6. Khi quân Pháp thay đổi cách đối phó

Nhận thấy không thể dễ dàng tiêu diệt nghĩa quân bằng những cuộc hành quân thông thường, quân Pháp từng bước thay đổi phương thức đàn áp. Họ tăng cường xây dựng đồn bốt, kiểm soát đường giao thông, tìm cách chia cắt các căn cứ và gây sức ép lên những làng xã bị cho là có liên hệ với nghĩa quân.

Đến năm 1889, quân Pháp mở những cuộc tấn công lớn nhằm tiêu diệt phong trào. Các căn cứ lần lượt bị bao vây. Nghĩa quân thiếu lương thực và vũ khí, trong khi khả năng liên lạc giữa các lực lượng ngày càng khó khăn.

Một số thủ lĩnh bị bắt hoặc phải ra hàng. Đốc Tít ra hàng tháng 8/1889 và bị đưa sang Algérie. Nguyễn Thiện Thuật cũng phải rời khỏi căn cứ và tìm đường sang Trung Quốc. Sau đó, ông vẫn tiếp tục quan tâm đến phong trào yêu nước và giữ mối liên hệ với những người chống Pháp.

7. Rời quê hương nhưng không từ bỏ lý tưởng

Sau khi rời Việt Nam, Nguyễn Thiện Thuật sống một thời gian ở Trung Quốc. Cuộc đời ông về sau không còn gắn trực tiếp với những trận đánh ở Bãi Sậy, nhưng ông vẫn được nhắc đến như một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ.

Điều đáng chú ý là con đường của Nguyễn Thiện Thuật không kết thúc ngay khi căn cứ Bãi Sậy bị phá vỡ. Với ông, thất bại của một cuộc khởi nghĩa không đồng nghĩa với việc lý tưởng cứu nước phải chấm dứt. Ông thuộc thế hệ sĩ phu đã chứng kiến sự thay đổi sâu sắc của đất nước và luôn tìm kiếm một con đường để giành lại độc lập.

Phong trào Bãi Sậy sau đó tiếp tục dưới sự hoạt động của một số lực lượng khác. Tuy nhiên, đến năm 1892, cuộc khởi nghĩa cơ bản tan rã. Quân Pháp từng bước thiết lập được hệ thống kiểm soát chặt chẽ tại đồng bằng Bắc Kỳ.

8. Người để lại tên tuổi cùng vùng đất Bãi Sậy

Nguyễn Thiện Thuật qua đời năm 1926 tại Trung Quốc. Ông không chứng kiến được ngày Việt Nam giành lại độc lập. Cuộc khởi nghĩa mà ông lãnh đạo cũng không đạt được mục tiêu cuối cùng. Nhưng điều đó không làm mất đi ý nghĩa lịch sử của phong trào.

Nguyễn Thiện Thuật là một trong những thủ lĩnh tiêu biểu cho tinh thần Cần Vương ở Bắc Kỳ. Ông đã biến một vùng đồng bằng thành căn cứ kháng chiến, tổ chức lực lượng dựa vào nhân dân và lựa chọn phương thức chiến đấu phù hợp với hoàn cảnh thực tế.

Điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện của ông có lẽ không phải là một trận đánh cụ thể, mà là khả năng duy trì ý chí chiến đấu trong một hoàn cảnh cực kỳ bất lợi. Khi đối phương có vũ khí hiện đại, quân số mạnh và ngày càng siết chặt kiểm soát, Nguyễn Thiện Thuật cùng nghĩa quân vẫn kiên trì chống lại.

Bãi Sậy cuối cùng thất bại, nhưng cái tên Nguyễn Thiện Thuật vẫn gắn với một trong những chương tiêu biểu của phong trào Cần Vương. Đó là câu chuyện về một người từng làm quan dưới triều Nguyễn nhưng khi đất nước đứng trước nguy cơ mất chủ quyền đã lựa chọn trở thành người lãnh đạo kháng chiến; về một vùng đất bình dị đã trở thành chiến trường; và về những người dân đồng bằng đã cùng nhau che chở, nuôi dưỡng một phong trào chống ngoại xâm.