NGƯỜI DÙNG TRÍ TUỆ VÀ NHÂN NGHĨA ĐỂ CỨU NƯỚC

Năm 1407, quân Minh xâm lược Đại Việt. Đất nước rơi vào cảnh chiến tranh và mất quyền tự chủ.

Nguyễn Trãi khi ấy đã từng làm quan dưới triều Hồ. Trước cảnh đất nước bị xâm lược, ông mang nặng nỗi đau của một người trí thức trước vận mệnh dân tộc.

Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn ở Thanh Hóa. Cuộc khởi nghĩa bắt đầu trong điều kiện vô cùng khó khăn: lực lượng ít, vũ khí thiếu, quân Minh mạnh và liên tục truy kích.

Nguyễn Trãi tìm đến với Lê Lợi và dâng Bình Ngô sách, trình bày kế sách cứu nước. Ông đặc biệt nhấn mạnh việc “đánh vào lòng người”, kết hợp sức mạnh quân sự với vận động nhân dân và đấu tranh ngoại giao.

Từ đó, Nguyễn Trãi trở thành một trong những người tham mưu quan trọng bên cạnh Lê Lợi.

Nhưng cuộc kháng chiến không hề dễ dàng.

Có những thời điểm nghĩa quân bị quân Minh bao vây, phải rút vào vùng núi để bảo toàn lực lượng. Lương thực thiếu thốn, quân sĩ mệt mỏi, tình thế có lúc rất nguy cấp.

Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Trãi cùng Lê Lợi và các tướng lĩnh kiên trì tìm cách chuyển thế trận.

Nghĩa quân từng bước mở rộng địa bàn hoạt động, tiến vào Nghệ An, Tân Bình, Thuận Hóa rồi tiến ra Bắc. Cùng với những chiến thắng quân sự, Nguyễn Trãi sử dụng văn thư để tác động vào tinh thần quân Minh, kêu gọi họ chấm dứt chiến tranh và rút quân.

Ông quan niệm rằng đánh giặc không chỉ là đánh bằng gươm giáo mà còn phải đánh bằng lý lẽ, chính nghĩa và lòng dân. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá chiến lược “mưu phạt tâm công” của Nguyễn Trãi là một phương thức quan trọng được Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn vận dụng trong suốt cuộc khởi nghĩa.

Năm 1427, quân Minh đưa viện binh lớn sang Đại Việt.

Nghĩa quân Lam Sơn tổ chức đánh các đạo viện binh tại Chi Lăng – Xương Giang. Quân Minh thất bại, cục diện chiến tranh thay đổi căn bản. Đây là trận quyết chiến chiến lược góp phần đưa cuộc kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn.

Sau thắng lợi, Nguyễn Trãi thay mặt Lê Lợi soạn “Bình Ngô đại cáo”.

Tác phẩm mở đầu bằng tư tưởng:

“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.”

Và khẳng định vị thế của Đại Việt:

“Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu…”

Đó không chỉ là một bản tổng kết chiến thắng. Đó còn là lời khẳng định về độc lập, chủ quyền, văn hiến và truyền thống của dân tộc Đại Việt.

Nguyễn Trãi đã dành tài năng và trí tuệ của mình cho cuộc kháng chiến. Ông vừa là nhà chính trị, nhà ngoại giao, nhà quân sự, vừa là một nhà văn hóa lớn.

Nhưng cuộc đời ông sau chiến tranh vẫn trải qua nhiều biến cố. Năm 1442, Nguyễn Trãi bị kết tội oan trong vụ án Lệ Chi Viên và gia đình ông chịu thảm họa. Đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu giải oan cho Nguyễn Trãi.

Ngày nay, Nguyễn Trãi được ghi nhớ không chỉ bởi những đóng góp trong khởi nghĩa Lam Sơn mà còn bởi tư tưởng “nhân nghĩa”, lòng yêu nước và khát vọng xây dựng một đất nước thái bình, nhân dân được yên ổn.