NGƯỜI GIEO HẠT GIỮA NHỮNG NĂM THÁNG HOA LỬA

Câu chuyện về Giáo sư, Tiến sĩ nông học Lương Định Của: Có những người trở về Tổ quốc mang theo một khẩu súng.Có những người mang theo những cuốn sách, những bản thiết kế, những kiến thức học được từ những chân trời xa xôi.Còn Lương Định Của, trong chuyến trở về Việt Nam năm 1952, mang theo một thứ tưởng chừng rất nhỏ bé:một chiếc va-li đựng những hạt giống lúa.Giữa hành trình đầy gian nan từ Nhật Bản qua Hồng Kông rồi về Sài Gòn, tiền bạc, giấy tờ và nhiều hành lý của gia đình ông từng bị thất lạc.Nhưng chiếc va-li đựng những giống lúa quý vẫn còn nguyên.Sau này nhìn lại, đó gần như là một hình ảnh mang tính định mệnh.Bởi từ những hạt giống nhỏ bé trong chiếc va-li ấy, một nhà khoa học đã dành phần đời còn lại để gieo xuống những cánh đồng Việt Nam không chỉ những giống cây mới, mà còn gieo niềm tin vào khoa học, khát vọng no ấm và tinh thần của một trí thức chọn trở về phụng sự quê hương.Đó là câu chuyện về Giáo sư, Tiến sĩ nông học Lương Định Của.Một người không trực tiếp cầm súng ngoài chiến trường.Nhưng trong những năm tháng đất nước còn chia cắt, khi từng hạt gạo đều góp sức nuôi quân, nuôi dân, ông đã chiến đấu trên một mặt trận khác:mặt trận của những cánh đồng.

Từ người thanh niên Nam Bộ đến nhà khoa học trên đất Nhật: Lương Định Của sinh ngày 16 tháng 8 năm 1920, tại Đại Ngãi, Sóc Trăng. Từ nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh và ham học. Sau những năm học tập ở Sài Gòn, Hồng Kông và Trung Quốc, ông sang Nhật Bản, rồi lựa chọn con đường nghiên cứu nông nghiệp với mong muốn một ngày đem kiến thức trở về giúp quê hương.Ở Nhật Bản, tài năng của Lương Định Của nhanh chóng được khẳng định.Ông học tại Đại học Kyushu, sau đó nghiên cứu chuyên sâu về di truyền và chọn giống. Năm 1951, ông bảo vệ luận án nghiên cứu về xử lý đa bội thể nhằm tạo giống lúa mới tại Đại học Kyoto và được trao học vị Bác sĩ Nông học – học vị cao nhất của ngành nông học Nhật Bản thời bấy giờ. Ông là người trẻ nhất và là người nước ngoài duy nhất được cấp học vị này tại Nhật Bản vào thời điểm đó. Sau đó, ông còn được bổ nhiệm làm giảng sư tại Đại học Kyoto.Một con đường khoa học rộng mở đang ở trước mắt ông.Một trường đại học danh tiếng.Điều kiện nghiên cứu tốt.Một gia đình nhỏ với người vợ Nhật Bản, bà Nobuko Nakamura, và những đứa con.Nếu ở lại, có lẽ cuộc đời Lương Định Của sẽ bình yên hơn rất nhiều.Nhưng ở bên kia biển là Việt Nam.Một đất nước đang chiến tranh.Một đất nước mà phần lớn người dân sống bằng nông nghiệp nhưng năng suất cây trồng còn thấp.Một đất nước mà câu chuyện đủ gạo nuôi dân, nuôi bộ đội không chỉ là câu chuyện kinh tế.Đó còn là câu chuyện của sự sống còn.Và Lương Định Của đã lựa chọn trở về.

Chiếc va-li trở về quê hương: Năm 1952, ông cùng vợ con rời Nhật Bản về nước.Đó không phải một chuyến trở về dễ dàng.Gia đình phải đi vòng qua Hồng Kông rồi mới về Sài Gòn. Trong hành trình ấy, giấy tờ, tiền bạc và nhiều đồ đạc bị thất lạc. Nhờ sự giúp đỡ của bạn bè, gia đình ông cuối cùng cũng trở về an toàn.Và điều đặc biệt là chiếc va-li chứa những giống lúa mà Lương Định Của đã dày công tuyển chọn vẫn còn nguyên vẹn.Hãy thử hình dung khoảnh khắc ấy.Một nhà khoa học từng đứng trong những phòng nghiên cứu hiện đại của Nhật Bản trở về một quê hương còn đầy khó khăn.Trong tay ông không có nhiều tiền.Không có máy móc hiện đại.Không có một phòng thí nghiệm đầy đủ như nơi ông vừa rời đi.Ông chỉ có kiến thức.Có những hạt giống.Và có một niềm tin:Nếu biết dùng khoa học, người Việt Nam có thể làm cho chính đồng ruộng của mình sinh ra nhiều lúa hơn.Đó là lúc chiếc va-li nhỏ trở thành hành trang cho một cuộc đời lớn.

“Mấy ông đi ô tô thì biết gì về cấy lúa!”: Có một câu chuyện rất đẹp về Lương Định Của được nhiều thế hệ kể lại.Một lần đi công tác qua cánh đồng, thấy bà con đang cấy lúa theo cách khiến cây mạ bị vùi khá sâu xuống bùn, ông dừng lại góp ý.Người nông dân nhìn người cán bộ từ ô tô bước xuống, có người bán tín bán nghi:“Mấy ông đi ô tô thì biết gì về cấy lúa!”Lương Định Của không tranh luận.Ông cũng không nói về bằng cấp của mình.Không kể rằng mình từng học ở Nhật Bản.Không nói rằng mình là một nhà khoa học nghiên cứu về cây lúa.Ông chỉ làm một việc.Xắn quần lên.Rồi bước xuống ruộng.Ông nhận lấy nắm mạ và trực tiếp cấy.Những cây mạ được đặt xuống bùn nhanh, đều, thẳng hàng, không quá sâu. Chính trên những thửa ruộng như thế, ông hướng dẫn bà con những kỹ thuật canh tác mới như cấy nông, cấy thẳng hàng, bảo đảm mật độ và tổ chức “bờ vùng, bờ thửa”. Nhiều phương pháp sau đó được áp dụng rộng rãi trong sản xuất nông nghiệp.Câu chuyện rất nhỏ.Nhưng có lẽ nó nói được rất nhiều về con người Lương Định Của.Một nhà khoa học chân chính không đứng trên bờ để nói với người nông dân phải làm gì.Ông bước xuống ruộng cùng họ.Bùn cũng bám vào chân ông.Nắng cũng cháy trên lưng ông.Và những điều ông nghiên cứu chỉ thật sự có ý nghĩa khi người nông dân có thể làm được, cây lúa có thể tốt hơn và vụ mùa có thể nhiều hạt hơn.Bởi vậy, dù mang học vị rất cao, người dân không nhớ ông bằng những danh xưng dài.Họ gọi ông một cách thân thuộc:“Bác Của”.Rồi trên đồng ruộng xuất hiện những cái tên rất dân dã:“lúa ông Của”, “khoai ông Của”, “dưa ông Của”…Có lẽ đối với một nhà khoa học nông nghiệp, không có danh hiệu nào gần gũi hơn thế.

Khi một hạt lúa cũng góp sức cho tiền tuyến: Những năm ấy, đất nước còn nghèo.Chiến tranh chưa kết thúc.Để có một đoàn quân đi ra tiền tuyến, phía sau phải có hàng triệu người làm ra lương thực.Để một người lính có thể bước tiếp trên đường hành quân, phải có những hạt gạo từ hậu phương gửi tới.Vì thế, nghiên cứu một giống lúa mới không đơn thuần là công việc trong phòng thí nghiệm.Làm cho cây lúa nhiều hạt hơn cũng là góp sức cho đất nước trong chiến tranh.Từ những nguồn giống trong nước và giống mang về từ Nhật Bản, Lương Định Của đã nghiên cứu, lai tạo và tuyển chọn nhiều giống cây trồng.Nổi bật là Nông nghiệp 1, giống lúa được tạo từ giống Ba Thắc của Nam Bộ và giống lúa Nhật Bản, được ghi nhận là giống lúa lai đầu tiên được tạo thành công ở Việt Nam. Sau đó là những giống như Chiêm 314, NN75-1, NN8-388 và nhiều giống lúa khác. Ông cũng nghiên cứu dưa hấu không hạt, dưa lê, khoai lang, cà chua, rau và nhiều loại cây trồng khác.Nhưng ông không dừng lại ở việc tạo giống.Ông hiểu rằng một giống tốt nếu không có kỹ thuật canh tác phù hợp thì cũng chưa thể tạo ra một mùa vàng.Vì vậy, nhà khoa học ấy cứ đi.Từ phòng nghiên cứu xuống ruộng.Từ giảng đường tới hợp tác xã.Từ những trang sách đến những bờ mương đầy bùn đất.Nông dân ở Thọ Xuân, Thanh Hóa từng nhớ hình ảnh “bác Của” gầy gò, nói giọng Nam Bộ, quần có khi ống cao ống thấp, lặn lội ngoài đồng từ sáng đến tối.Một tiến sĩ được đào tạo ở Nhật.Một giáo sư.Một nhà khoa học hàng đầu.Nhưng nơi ông cảm thấy cần có mặt lại là trên ruộng lúa của người nông dân.

Phòng thí nghiệm của ông rộng bằng những cánh đồng: Có những nhà khoa học dành cả đời trong phòng thí nghiệm. Lương Định Của thì khác. Phòng thí nghiệm của ông có cả bùn đất.Có nắng.Có mưa.Có những người nông dân chân lấm tay bùn.Ông vẫn nghiên cứu nghiêm túc trong phòng thí nghiệm, vẫn đào tạo sinh viên, vẫn đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng tại các cơ sở nghiên cứu và đào tạo nông nghiệp. Ông từng tham gia lãnh đạo Trường Đại học Nông Lâm, Viện Khoa học Nông nghiệp và Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm; đồng thời đào tạo nhiều thế hệ cán bộ khoa học nông nghiệp Việt Nam.Nhưng cuối cùng, thước đo của nghiên cứu đối với ông vẫn là: Cây có sống được ngoài ruộng không? Lúa có nhiều hạt hơn không? Nông dân có làm được không?Người dân có no hơn không? Đó là khoa học được đo bằng đời sống.Và có lẽ cũng chính vì thế, những nghiên cứu của ông không nằm yên trên giá sách. Chúng bước xuống ruộng.

Một người làm khoa học giữa chiến tranh: “Câu chuyện Hoa Lửa” về Lương Định Của khác với câu chuyện của những người chiến sĩ hy sinh ngoài mặt trận. Ông không ngã xuống bởi bom đạn. Nhưng cuộc đời ông gần như trọn vẹn nằm trong những năm tháng chiến tranh của đất nước. Gia đình ông cũng phải sống trong cảnh chia xa vì nhiệm vụ. Ông làm việc tại Hải Dương; các con có thời gian được gửi vào trường học sinh miền Nam; người vợ Nhật Bản của ông sơ tán cùng cơ quan. Trong cuộc sống nhiều thiếu thốn ấy, tư liệu ghi lại rằng ông hiếm khi than phiền về khó khăn; điều khiến ông băn khoăn lại là không đủ tiền mua các tạp chí khoa học nước ngoài để tiếp tục cập nhật tri thức. Chi tiết ấy thật giản dị.Nhưng nó cho thấy một thứ “lửa” khác. Không phải lửa bom. Mà là ngọn lửa của sự say mê.Bởi một đất nước muốn chiến thắng không chỉ cần những con người dũng cảm ở mặt trận.Đất nước ấy còn cần những trí thức không ngừng học.Những người thầy đào tạo lớp người tiếp theo. Những nhà khoa học tìm cách giải quyết những vấn đề rất cụ thể của nhân dân. Và Lương Định Của đã chọn làm một người như thế.Năm 1967, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Sau khi ông qua đời, những đóng góp của ông tiếp tục được ghi nhận; năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ. Nhưng đối với ông, có lẽ một cánh đồng lúa trĩu hạt vẫn là phần thưởng đẹp hơn mọi tấm huân chương.

Ngày đất nước thống nhất và một cuộc đời sắp khép lại: Năm 1975.Sau ba mươi năm chiến tranh, đất nước cuối cùng thống nhất.Những đoàn người trở về.Những cánh đồng bắt đầu bước vào một thời kỳ mới.Với một nhà nông học như Lương Định Của, phía trước vẫn còn rất nhiều việc phải làm.Một đất nước vừa đi qua chiến tranh cần lương thực.Cần giống mới.Cần khoa học.Cần đào tạo con người để xây dựng lại quê hương.Nhưng Lương Định Của không còn nhiều thời gian nữa. Ngày 28 tháng 12 năm 1975, chỉ tám tháng sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất, ông đột ngột qua đời tại Hà Nội, khi mới 55 tuổi. Bao dự định còn dang dở. Người đã dành phần lớn cuộc đời tìm cách làm những hạt giống tốt hơn cuối cùng đã không được nhìn thấy hết những mùa vàng của đất nước sau chiến tranh.Nhưng những hạt giống ông gieo thì vẫn tiếp tục nảy mầm. Không chỉ là giống lúa.Đó còn là những thế hệ học trò.Những cán bộ khoa học nông nghiệp.Một cách làm khoa học luôn hướng về thực tiễn. Và một quan niệm giản dị:Tri thức chỉ thật sự có giá trị khi nó làm cho cuộc sống của nhân dân tốt đẹp hơn.

Chiếc va-li năm ấy: Hơn nửa thế kỷ nhìn lại, câu chuyện khiến người ta nhớ nhất về Lương Định Của có lẽ vẫn là chiếc va-li.Năm 1952, ông có thể ở lại Nhật Bản.Có một học vị cao.Có một vị trí giảng dạy đáng mơ ước.Có điều kiện để trở thành một nhà khoa học thành đạt trong môi trường thuận lợi.Nhưng ông lựa chọn một đất nước đang nghèo và đang chiến tranh.Ông đem vợ con về Việt Nam.Và trong hành lý là những hạt lúa.Đó dường như không chỉ là những hạt giống cây trồng.Đó là một lựa chọn.Lựa chọn đem những gì mình học được trở về với quê hương.Lựa chọn bước từ phòng thí nghiệm xuống ruộng đồng.Lựa chọn đứng cạnh người nông dân.Lựa chọn dành trí tuệ của mình để giải một bài toán rất giản dị mà cũng rất lớn lao:Làm sao để đồng bào mình có thêm cơm ăn.Ngày hôm nay, Việt Nam đã khác rất xa đất nước mà Lương Định Của trở về năm 1952.Những cánh đồng đã có máy móc.Nông nghiệp đã có công nghệ sinh học, tự động hóa, dữ liệu, giống mới và nhiều thành tựu hiện đại.Từ một đất nước từng thiếu lương thực, Việt Nam đã trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu gạo quan trọng trên thế giới.Nhưng câu chuyện về Lương Định Của vẫn còn nguyên một câu hỏi dành cho thế hệ hôm nay:Chúng ta sẽ làm gì với tri thức mà mình có?Không phải ai cũng phải tạo ra một giống lúa mới.Không phải ai cũng trở thành giáo sư hay nhà khoa học.Nhưng mỗi người đều có thể lựa chọn cách dùng năng lực của mình.Dùng nó chỉ để tìm kiếm thành công cho riêng mình.Hay biến một phần những gì mình biết, mình giỏi thành điều có ích cho cộng đồng, cho quê hương, cho đất nước.Lương Định Của đã lựa chọn cách thứ hai.Và ông không trả lời bằng lời nói.Ông trả lời bằng cả cuộc đời.Bằng chiếc va-li hạt giống mang từ Nhật Bản trở về.Bằng những lần xắn quần bước xuống ruộng.Bằng những đêm nghiên cứu.Bằng những giống lúa mới.Bằng những mùa vàng nối tiếp nhau trên cánh đồng.Có những người làm nên lịch sử bằng những chiến công vang dội.Có những người lại âm thầm gieo một hạt giống xuống đất.Hạt giống ấy nảy mầm. Thành cây.Thành hạt.Rồi từ một hạt lại sinh ra hàng trăm, hàng nghìn hạt khác.Có lẽ cuộc đời Giáo sư, Tiến sĩ nông học Lương Định Của cũng giống như một hạt giống như thế.Ông trở về giữa những năm tháng đất nước còn trong lửa.Ông cúi xuống những cánh đồng và gieo vào đó những mầm xanh.Rồi từ trong gian khó, những mùa vàng dần hiện lên.Nếu “Hoa Lửa” là câu chuyện về những con người đã đem phần tốt đẹp nhất của cuộc đời mình dâng cho Tổ quốc, thì Lương Định Của chính là một bông hoa đặc biệt:một bông hoa không mọc trên chiến hào,mà nở giữa những cánh đồng.Một bông hoa của trí tuệ.Một bông hoa của lao động.Một bông hoa của tình yêu người nông dân và quê hương Việt Nam.Và chiếc va-li hạt giống năm nào, sau hơn nửa thế kỷ, dường như vẫn đang được mở ra…trong mỗi mùa lúa mới của quê hương.