NGƯỜI GIỮ BÍ MẬT GIỮA LÒNG ĐỊCH - NGUYỄN VĂN THƯƠNG

Có những người bước vào lịch sử bằng một trận đánh lớn. Có những người được nhớ đến bởi một chiến công vang dội giữa chiến trường. Nhưng cũng có những con người gần như không để lại dấu chân trên mặt đất. Họ đi qua những con phố đông người, sống dưới những vỏ bọc khác nhau, mang theo những bí mật mà nếu bị phát hiện, không chỉ sinh mạng của họ mà cả một mạng lưới phía sau cũng có thể bị đe dọa.

Chiến công của họ không phải lúc nào cũng có tiếng súng.

Đôi khi, đó chỉ là một chuyến đi âm thầm đưa tài liệu ra khỏi vùng địch kiểm soát. Một lần vượt qua chốt gác. Một cuộc gặp được giữ kín. Một bí mật được bảo vệ đến cùng.

Và trong những câu chuyện như thế, có một cái tên mà mỗi lần nhắc đến, người ta lại nhớ về một con người có nghị lực đặc biệt: Nguyễn Văn Thương, người đồng đội thường gọi là Hai Thương.

Ông sinh năm 1938 tại xã Lộc Hưng, huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh, trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Tuổi thơ của ông đã sớm gắn với mất mát. Mẹ ông là cán bộ phụ nữ cứu quốc, bị địch bắt và đưa đi Côn Đảo rồi hy sinh. Cha ông hoạt động quân báo và cũng hy sinh năm 1959. Những biến cố ấy đến với cậu bé Thương khi tuổi đời còn rất nhỏ.

Có lẽ vì thế, con đường đến với cách mạng của Nguyễn Văn Thương không bắt đầu từ một khoảnh khắc bất chợt. Nó được hình thành qua những năm tháng ông lớn lên giữa một quê hương đang chìm trong chiến tranh.

Tháng 5 năm 1959, Nguyễn Văn Thương tham gia cách mạng. Sau đó, ông vào lực lượng vũ trang và từng tham gia các hoạt động chiến đấu, trinh sát. Năm 1961, ông được giao nhiệm vụ bảo vệ ông Võ Văn Kiệt, khi ấy là Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Gia Định. Sau một thời gian, ông được chuyển sang công tác tình báo và được huấn luyện dưới sự chỉ huy của Đại tá Nguyễn Nho Quý, thường gọi là Mười Nho.

Từ đây, cuộc đời Nguyễn Văn Thương bước sang một chặng đường khác.

Nếu ở chiến trường, người lính đối mặt với tiếng súng có thể nhìn thấy từ phía trước, thì người làm tình báo phải đối mặt với một thứ nguy hiểm khó nhận biết hơn: sự phát hiện.

Một sơ suất có thể làm lộ nhiệm vụ.

Một thông tin bị mất có thể ảnh hưởng đến cả mạng lưới.

Một người bị bắt có thể kéo theo những người khác.

Bởi vậy, công việc của Nguyễn Văn Thương đòi hỏi sự bình tĩnh, kín đáo và khả năng giữ bí mật trong mọi hoàn cảnh.

Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân và Báo Quân khu 7, trong những năm hoạt động, ông từng được giao nhiệm vụ giao liên tình báo ở khu vực Bắc Sài Gòn, vận chuyển tài liệu giữa nội thành và căn cứ. Năm 1967, ông làm nhiệm vụ trong một mũi giao thông của Cụm tình báo A36, chuyển những tài liệu quan trọng về căn cứ Trung ương Cục miền Nam.

Những chuyến đi ấy diễn ra trong một hoàn cảnh mà chỉ cần một lần bị phát hiện, mọi thứ có thể chấm dứt.

Nhưng Nguyễn Văn Thương vẫn đi.

Đi nhiều lần.

Đi trong im lặng.

Và hoàn thành nhiệm vụ.

Đại tá Nguyễn Văn Tàu, tức Tư Cang, một cán bộ tình báo nổi tiếng và là Cụm trưởng Cụm tình báo H63, sau này từng nhắc đến Nguyễn Văn Thương khi nói về những chiến sĩ tình báo đã hoạt động giữa lòng địch. Theo lời ông Tư Cang, trong H63 có những chiến sĩ bị thương tật nặng nhưng vẫn giữ vững nhiệm vụ; Nguyễn Văn Thương là một trong những trường hợp đặc biệt như vậy.

Nhưng điều khiến tên tuổi Nguyễn Văn Thương được nhớ mãi lại bắt đầu từ ngày 10 tháng 2 năm 1969.

Hôm ấy, ông đang trên đường mang tài liệu từ Sài Gòn ra căn cứ thì bị địch bắt.

Một người chiến sĩ tình báo đã rơi vào tay đối phương.

Những tài liệu ông mang theo và những gì ông biết đều có thể trở thành đầu mối để truy tìm mạng lưới hoạt động.

Đối phương tìm cách buộc ông khai báo.

Nhưng ông không tiết lộ bí mật.

Các tư liệu về Nguyễn Văn Thương cho biết trong khoảng ba tháng bị giam giữ, ông phải chịu những hình thức tra khảo cực kỳ khắc nghiệt. Hai chân ông lần lượt bị tổn thương và bị cắt bỏ qua nhiều lần. Tuy vậy, ông vẫn không khai báo những thông tin mà đối phương muốn biết.

Đây là phần đau đớn nhất trong câu chuyện về Nguyễn Văn Thương.

Nhưng anh không muốn kể nó bằng những hình ảnh quá dữ dội.

Bởi điều đáng nhớ không phải là mức độ đau đớn mà một con người có thể chịu đựng.

Điều đáng nhớ là trong hoàn cảnh ấy, ông vẫn bảo vệ bí mật của tổ chức và đồng đội.

Đó mới là cốt lõi của câu chuyện.

Đối phương có thể làm ông mất đi đôi chân.

Nhưng không thể buộc ông từ bỏ nhiệm vụ.

Có lẽ chính ở đây, chúng ta mới hiểu vì sao người đời sau gọi Nguyễn Văn Thương là một người chiến sĩ có “ý chí thép”.

Không phải vì ông không biết đau.

Mà vì ông biết mình đang phải bảo vệ điều gì.

Sau nhiều năm, chính Nguyễn Văn Thương vẫn kể lại những năm tháng ấy với một thái độ rất khác với cách người ta thường hình dung về một “người hùng”.

Ông không biến câu chuyện của mình thành một màn phô diễn chiến công.

Trong những lần gặp gỡ, nói chuyện với thanh niên, ông thường kể về nhiệm vụ, về đồng đội và về trách nhiệm của người chiến sĩ tình báo.

Bởi với ông, giữ được bí mật không phải một hành động để tìm kiếm vinh quang.

Đó là nhiệm vụ đã nhận thì phải hoàn thành.

Năm 1973, sau Hiệp định Paris, Nguyễn Văn Thương được trao trả và trở về.

Ngày ông trở lại, người thân và đồng đội nhìn thấy một con người đã trải qua những năm tháng mà có lẽ rất ít người có thể tưởng tượng hết. Nhưng điều quan trọng là ông vẫn còn sống.

Một người từng bị bắt.

Một người đã mang trên mình những thương tật không thể phục hồi.

Một người đã đi qua những tháng ngày tù đày.

Cuối cùng đã trở về.

Đồng đội cũ Nguyễn Quang Khánh, thường gọi là Tám Khánh, là một nhân chứng từng gặp và gắn bó với Nguyễn Văn Thương sau ngày ông trở về. Khi ông Thương qua đời năm 2018, Tám Khánh kể lại rằng ông vẫn nhớ lần cùng mọi người ra đón người đồng đội trở về năm 1973. Sau đó, hai người tiếp tục gặp gỡ, trò chuyện và tham gia nhiều hoạt động giao lưu.

Một người trở về từ chiến tranh.

Một người đón bạn mình trở về.

Chỉ vậy thôi, nhưng phía sau đó là cả một quãng đời mà họ đã phải chờ đợi.

Năm 1978, Nguyễn Văn Thương được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông cũng được trao nhiều phần thưởng khác của Nhà nước và quân đội. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận ông mang quân hàm Thiếu tá và từng công tác tại Sở Lao động – Thương binh và Xã hội Thành phố Hồ Chí Minh trước khi nghỉ hưu.

Nhưng danh hiệu Anh hùng không phải là điểm kết thúc cuộc đời ông.

Sau chiến tranh, Nguyễn Văn Thương vẫn tiếp tục sống giữa cộng đồng.

Ông đi nhiều nơi.

Gặp nhiều người.

Nói chuyện với thanh niên.

Kể về những năm tháng chiến tranh.

Và chính trong những năm tháng hòa bình ấy, câu chuyện của ông lại có thêm một ý nghĩa khác.

Đó là truyền lại ký ức.

Nhà văn, nhà báo Mã Thiện Đồng, tác giả cuốn Người bị CIA cưa chân 6 lần, là một trong những người đã có thời gian dài gặp gỡ, trò chuyện với Nguyễn Văn Thương để ghi lại cuộc đời ông. Khi ông Thương qua đời năm 2018, bà Mã Thiện Đồng đến viếng và nhắc lại những lần hai người trò chuyện về quá khứ.

Một cuốn sách được viết.

Một cuộc đời được kể lại.

Một nhân chứng được lắng nghe.

Nhờ vậy, Nguyễn Văn Thương không chỉ tồn tại trong những hồ sơ quân đội hay những dòng ghi chép lịch sử. Ông hiện diện trong ký ức của những người từng gặp mình và trong những câu chuyện được truyền lại cho thế hệ sau.

Điều đó đặc biệt quan trọng.

Bởi nếu chỉ nhìn một người từ danh hiệu “Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân”, chúng ta rất dễ biến họ thành một biểu tượng xa xôi.

Nhưng Nguyễn Văn Thương từng là một cậu bé Tây Ninh.

Từng mất cha.

Mất mẹ.

Từng làm giao liên.

Từng sống giữa những vùng đất mà chiến tranh hiện diện từng ngày.

Từng làm nhiệm vụ bảo vệ cán bộ.

Từng hoạt động tình báo.

Từng bị bắt.

Từng trở về.

Và sau tất cả, ông vẫn tiếp tục sống.

Đó là một con người, trước khi là một biểu tượng.

Có một chi tiết trong những câu chuyện về Nguyễn Văn Thương khiến anh nghĩ rất lâu.

Sau khi ông mất, một số người trẻ vẫn đến viếng ông.

Trong số đó có học sinh Nguyễn Lê Thanh Thùy. Em biết đến Nguyễn Văn Thương qua sách báo và tìm đến tang lễ. Khi ấy, em nói rằng câu chuyện về ông khiến em suy nghĩ về khả năng của tuổi trẻ trước thử thách và về tinh thần vươn lên của một con người dù mang thương tật.

Một người trẻ của thời bình đứng trước một người lính của thời chiến.

Hai thế hệ cách nhau rất xa.

Một bên là những năm tháng bom đạn.

Một bên là lớp học, sách vở và cuộc sống hòa bình.

Nhưng họ gặp nhau ở một điểm: câu hỏi về cách con người đối diện với nghịch cảnh.

Và có lẽ đó cũng là lý do câu chuyện Nguyễn Văn Thương vẫn còn ý nghĩa hôm nay.

Chúng ta không cần phải trải qua những điều ông từng trải qua.

Không ai mong muốn tuổi trẻ phải bước vào một cuộc chiến.

Không ai cần phải chứng minh lòng yêu nước bằng sự đau đớn.

Điều thế hệ hôm nay có thể học từ ông nằm ở một điều gần gũi hơn: khi đã nhận một trách nhiệm, hãy cố gắng làm trọn trách nhiệm ấy.

Một học sinh có trách nhiệm với việc học của mình.

Một người con có trách nhiệm với gia đình.

Một người bạn biết giữ lời hứa.

Một người làm việc biết tôn trọng công việc.

Một công dân biết trân trọng lịch sử và những gì thế hệ trước đã đánh đổi để đất nước có được ngày hôm nay.

Những điều ấy không hào nhoáng.

Nhưng chính những điều bình thường đó tạo nên cách một người sống có ích.

Nguyễn Văn Thương từng hoạt động trong một thế giới mà bí mật có thể quyết định sự an toàn của cả một mạng lưới. Còn chúng ta sống trong một thế giới mà thông tin có thể lan truyền chỉ sau một lần chạm vào màn hình.

Khoảng cách ấy rất lớn.

Nhưng giá trị của sự có trách nhiệm thì không thay đổi.

Ngày nay, chúng ta có thể không phải giữ những bí mật quân sự như ông từng giữ. Nhưng chúng ta vẫn phải biết điều gì nên nói, điều gì không nên nói; biết tôn trọng sự riêng tư của người khác; biết chịu trách nhiệm với lời mình nói và việc mình làm.

Đó cũng là một cách để hiểu sâu hơn về chữ “bản lĩnh”.

Bản lĩnh không phải lúc nào cũng là làm điều lớn lao.

Đôi khi, bản lĩnh là giữ mình trước áp lực.

Là không bỏ cuộc khi gặp khó khăn.

Là biết đứng dậy sau thất bại.

Là không để hoàn cảnh quyết định hoàn toàn con người mình.

Nguyễn Văn Thương đã sống phần đời còn lại với một cơ thể mang thương tật nặng.

Nhưng ông không để thương tật trở thành lý do để từ bỏ cuộc sống.

Ông đi lại bằng chân giả, gặp gỡ đồng đội, nói chuyện với thế hệ trẻ và tiếp tục kể về những người đã cùng mình đi qua chiến tranh.

Đó là một khoảng lặng rất khác trong câu chuyện của ông.

Chiến tranh đã lấy đi rất nhiều thứ.

Nhưng không lấy được quyền lựa chọn cách sống của một con người.

Nguyễn Văn Thương đã chọn tiếp tục sống.

Tiếp tục nhớ.

Tiếp tục kể.

Và tiếp tục trao lại những gì mình biết cho người đến sau.

Ngày 13 tháng 8 năm 2018, Nguyễn Văn Thương qua đời tại nhà riêng ở Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 81 tuổi. Báo Quân đội nhân dân đăng tin buồn của Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh và gia đình, ghi nhận quá trình công tác cùng những phần thưởng mà ông được trao tặng.

Một đời người cuối cùng cũng khép lại.

Nhưng một câu chuyện thì chưa.

Bởi sau khi Nguyễn Văn Thương mất, vẫn còn những người đồng đội kể về ông.

Vẫn còn những cuốn sách ghi lại cuộc đời ông.

Vẫn còn những bài viết lưu giữ ký ức.

Vẫn còn những người trẻ biết đến ông qua lịch sử.

Và vẫn còn những câu hỏi mà câu chuyện ấy đặt ra cho mỗi thế hệ.

Chúng ta thường nghĩ về người anh hùng qua khoảnh khắc họ làm nên điều phi thường.

Nhưng có lẽ, điều đáng nhớ hơn ở Nguyễn Văn Thương là những ngày rất dài sau khoảnh khắc ấy.

Sau chiến tranh, ông phải học cách sống với một cơ thể không còn nguyên vẹn.

Phải thích nghi với cuộc sống mới.

Phải đối diện với những ký ức không thể xóa.

Và ông đã làm điều đó.

Không bằng những lời tuyên bố lớn lao.

Mà bằng việc tiếp tục sống.

Có lẽ vì vậy, câu chuyện về Nguyễn Văn Thương không chỉ là câu chuyện của chiến tranh.

Đó còn là câu chuyện về con người sau chiến tranh.

Về khả năng đứng dậy.

Về ký ức.

Về lòng trung thành.

Và về cách một thế hệ truyền lại cho thế hệ sau những điều mình từng trải qua.

Nếu có một điều anh muốn giữ lại từ câu chuyện này, thì đó không phải là hình ảnh những cực hình mà Nguyễn Văn Thương từng chịu đựng.

Mà là hình ảnh một người chiến sĩ biết mình đang mang trên vai trách nhiệm gì.

Khi còn trẻ, ông đi qua những con đường nguy hiểm để đưa tài liệu.

Khi bị bắt, ông bảo vệ những điều cần được bảo vệ.

Khi trở về, ông không khép mình trong quá khứ.

Và khi tuổi đã cao, ông vẫn kể chuyện cho những người trẻ.

Một vòng tròn khép lại.

Người trẻ của chiến tranh kể chuyện cho người trẻ của hòa bình.

Một thế hệ đã mất đi rất nhiều để thế hệ sau có thể được sống một cuộc đời bình thường.

Và có lẽ, cách chúng ta đáp lại điều đó không phải bằng việc cố biến mình thành những anh hùng.

Mà là sống sao cho những ngày bình thường ấy thật sự có ý nghĩa.

Học một điều mới.

Làm tốt một việc nhỏ.

Giúp đỡ một người đang cần.

Giữ lời hứa.

Biết ơn gia đình.

Trân trọng hòa bình.

Và không quên những con người đã đi qua lịch sử trước chúng ta.

Nguyễn Văn Thương từng sống trong một thời đại mà lòng trung thành có thể được thử thách bằng những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

Thế hệ hôm nay sống trong một thời đại khác.

Nhưng mỗi thời đại đều đặt ra cho con người những thử thách riêng.

Và mỗi người đều có cơ hội lựa chọn mình sẽ trở thành người như thế nào trước những thử thách ấy.

Tám Khánh từng nói về người đồng đội Nguyễn Văn Thương bằng sự kính trọng của một người đã chứng kiến ông trở về từ chiến tranh và tiếp tục sống giữa đời thường. Mã Thiện Đồng dành nhiều năm để viết về ông. Đại tá Nguyễn Văn Tàu, một nhân chứng của ngành tình báo, nhắc đến những người như Hai Thương như những con người đã chịu mất mát lớn nhưng vẫn giữ nhiệm vụ. Những lời kể ấy, mỗi người một góc nhìn, cùng giúp một con người của quá khứ hiện lên bằng những nét rất thật.

Và có lẽ đó mới là điều khiến câu chuyện Nguyễn Văn Thương còn sống lâu.

Không phải vì ông là một nhân vật hoàn hảo.

Mà vì ông là một con người có thật.

Một con người từng có tuổi trẻ.

Từng có gia đình.

Từng có đồng đội.

Từng bước qua những năm tháng dữ dội nhất.

Từng mất đi những phần cơ thể của mình.

Nhưng không để mất đi điều ông coi là quan trọng nhất: trách nhiệm với nhiệm vụ và đồng đội.

Chiến tranh đã lùi xa.

Những con đường mà Nguyễn Văn Thương từng đi qua hôm nay có thể đã thay đổi.

Những thế hệ từng biết ông rồi cũng sẽ lần lượt già đi.

Nhưng câu chuyện về Hai Thương vẫn còn đó.

Nó nằm trong những trang sách.

Trong ký ức của đồng đội.

Trong những tư liệu lịch sử.

Và trong câu hỏi mà mỗi người trẻ hôm nay có thể tự đặt cho mình:

Khi cuộc đời đặt trước mắt mình một thử thách, mình sẽ chọn cách đối diện như thế nào?

Nguyễn Văn Thương đã từng có câu trả lời của riêng ông, không phải bằng một lời tuyên bố, mà bằng cả cuộc đời.

Ông đã đi qua chiến tranh.

Giữ lại điều cần giữ.

Trở về từ nơi tưởng như không thể trở về.

Và dành những năm tháng cuối đời để kể lại câu chuyện của một thế hệ.

Có những người đi qua lịch sử rồi được lịch sử gọi tên.

Có những người đi qua lịch sử mà chính họ không kịp kể câu chuyện của mình.

Nguyễn Văn Thương may mắn hơn ở chỗ: ông đã trở về để kể.

Và hôm nay, đến lượt chúng ta lắng nghe.

Không phải để sống lại chiến tranh.

Mà để hiểu giá trị của hòa bình.

Không phải để tìm kiếm những nỗi đau của quá khứ.

Mà để biết trân trọng cuộc sống hiện tại.

Không phải để biến một con người thành huyền thoại xa cách.

Mà để nhớ rằng, phía sau danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vẫn là một con người bằng xương bằng thịt, từng có một tuổi trẻ, từng có những người thân yêu, từng đi qua những ngày tháng không thể quên.

Và khi câu chuyện ấy khép lại, có lẽ điều còn ở lại không phải tiếng súng của một thời đã xa.

Mà là một con người đã giữ được điều quan trọng nhất giữa những năm tháng khắc nghiệt nhất:

niềm tin, trách nhiệm và khí tiết của mình.

Đó là câu chuyện về Nguyễn Văn Thương.

Một người chiến sĩ tình báo đi giữa lòng địch.

Một người trở về từ chiến tranh.

Một người đã dành phần đời còn lại để kể cho thế hệ sau biết rằng: có những giá trị, một khi con người đã lựa chọn giữ gìn, thì thời gian cũng không thể lấy đi.