Người giữ hồn tranh Hàng Trống và ngọn bút của lòng thành kính
Trong một căn gác nhỏ trên phố Hàng Hòm, nghệ nhân Lê Đình Nghiên đang lặng lẽ thực hiện công đoạn "vờn màu" cho bức tranh Ngũ Hổ - biểu tượng của dòng tranh Hàng Trống nổi tiếng đất Thăng Long. Tranh Hàng Trống khác với tranh Đông Hồ ở chỗ nó không chỉ được in bằng ván gỗ mà còn phải qua bàn tay vẽ tay, tô màu cực kỳ công phu của người nghệ sĩ. Đây là dòng tranh gắn liền với đời sống tâm linh, thờ cúng của người dân kinh kỳ xưa.
Ông Nghiên kể về kỹ thuật "vờn màu" – dùng một ngọn bút lông chấm nửa màu nửa nước để tạo ra độ chuyển màu từ đậm sang nhạt một cách mượt mà. Kỹ thuật này đòi hỏi sự khéo léo của đôi tay để màu không bị bết, không bị loang lổ, tạo nên những hình ảnh sống động, có chiều sâu và đầy quyền uy. Ông nhớ lại thời hoàng kim của tranh Hàng Trống, khi mỗi dịp Tết đến, cả con phố rực rỡ sắc màu của tranh thờ, tranh Tết. Nhưng qua những biến động của lịch sử, sự khắc nghiệt của chiến tranh và sự thay đổi của thị hiếu, dòng tranh này suýt chút nữa đã bị xóa sổ. "Cả Hà Nội giờ chỉ còn mình tôi theo nghiệp này, đôi khi thấy cô đơn lắm," ông Nghiên bùi ngùi tâm sự.
Mỗi bức tranh của ông Nghiên là một công trình nghệ thuật độc bản. Từ khâu bồi giấy bằng hồ nếp, khắc ván cho đến tô màu, tất cả đều phải tuân theo những quy tắc nghiêm ngặt về phong thủy và tâm linh. Bức tranh Ngũ Hổ với năm màu đại diện cho Ngũ hành phải toát lên được cái thần uy nghiêm để trấn trạch, xua đuổi tà ma và mang lại bình an cho gia chủ. Ông không coi mình là một họa sĩ, ông coi mình là một người "giữ đền" cho ký ức của Hà Nội.
Ông Nghiên là chứng nhân cho sự thăng trầm của mỹ thuật dân gian Việt Nam. Dù hiện nay tranh in máy rẻ tiền rất nhiều, nhưng khách hàng thực thụ vẫn tìm đến ông để có được một bức tranh thực sự có "hồn". Ông tin rằng, tranh Hàng Trống là linh hồn của Hà Nội xưa, là sự kết tinh giữa lòng thành kính với thần linh và khiếu thẩm mỹ tinh tế của người dân đô thị. Sự tận tụy của ông với nghiên mực, ngọn bút là minh chứng cho việc văn hóa dân tộc có thể vượt qua sự đào thải của thời gian nếu có những người dám dành cả đời mình để phụng sự nó một cách vô vụ lợi.
