Người giữ kho gạo ở xóm Cộng Hòa

Nguyễn Thị Hạnh, sinh khoảng năm 1926 — Báo Nghệ An ghi bà 87 tuổi vào tháng 3/2013 — quê gốc xã Thạch Phú, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh; sinh sống, hoạt động cách mạng tại thành phố Vinh; Phó ban cán sự nội chính kiêm Trưởng ban Bảo vệ dân phố Khu phố III, trực tiếp phụ trách xóm Cộng Hòa, xã Vinh Tân; nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân đầu tiên của Nghệ Tĩnh.

Trong những năm chống chiến tranh phá hoại, thành phố Vinh có những đêm tối đến mức người ta chỉ nghe tiếng chân nhau trên đường mà chẳng nhìn rõ mặt. Nhà cửa phải che ánh sáng, xe chở hàng thường tranh thủ đi lúc trời còn tối, còn người dân thì quen với tiếng còi báo động hơn cả tiếng gà gáy sáng.

Ở xóm Cộng Hòa, xã Vinh Tân khi ấy có một kho lương dự trữ lớn. Gạo từ miền Bắc được chuyển vào đây, chờ tiếp tục đưa tới các chiến trường. Mỗi bao gạo không chỉ là thức ăn. Nó là sức lực của người lính ngoài mặt trận, là phần đóng góp của những gia đình đã bớt lại trong chum nhà mình để dành cho đất nước.

Người trực tiếp phụ trách bảo vệ khu vực ấy là bà Nguyễn Thị Hạnh. Bà vốn sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở Thạch Hà, Hà Tĩnh. Tuổi nhỏ chịu nhiều cơ cực, bà sớm hiểu cảnh người nghèo phải nương tựa vào nhau mới sống được. Đến Vinh, lập gia đình trong một gia đình có truyền thống cách mạng, bà vừa học chữ, vừa tham gia vận động bà con học bình dân học vụ và góp gạo cho kháng chiến.

Từ giữa những năm 1950, bà làm công tác hộ khẩu và an ninh ở cơ sở. Đầu năm 1960, bà được phân công làm Phó trưởng Ban Bảo vệ Khu phố III; sau đó đảm nhiệm chức Trưởng ban Bảo vệ dân phố. Công việc tưởng chỉ quanh vài con đường, mấy dãy nhà, nhưng khi chiến tranh lan ra miền Bắc, khu phố nhỏ ấy lại trở thành một mắt xích của tuyến chi viện.

Ban ngày, bà cùng mọi người chuyển gạo từ bến sông về kho. Bao gạo nặng, đường lại không bằng phẳng, đi một quãng đã rát cả vai. Bà thường động viên chị em chia nhau từng chặng, người khỏe giúp người yếu. Chuyển xong gạo, bà lại kiểm tra cửa kho, số lượng hàng và các vị trí trực.

Buổi tối mới là lúc bận rộn nhất. Những đoàn xe từ nhiều nơi tìm về Vinh, chờ nhận hàng hoặc tìm đường đi tiếp. Đường sá có đoạn bị hư hỏng, phà Bến Thủy có lúc ùn tắc, xe không thể dừng lâu ở nơi trống trải. Bà Hạnh cùng lực lượng dân quân, tự vệ dẫn phương tiện đến nơi tạm trú, bảo vệ hàng hóa và sắp xếp lối đi phù hợp khi có tín hiệu an toàn.

Bà thuộc từng ngõ nhỏ của xóm Cộng Hòa, biết con đường nào vòng qua khu đông dân, chỗ nào có thể cho xe tạm dừng. Tuy vậy, những việc ấy được thực hiện theo sự phân công chung, luôn thay đổi tùy tình hình; điều quan trọng nhất là giữ trật tự và bảo đảm an toàn cho dân.

Có hôm vừa đưa được một đoàn xe vào chỗ trú, còi báo động lại vang lên. Bà cùng anh chị em kiểm tra từng nhà, giúp người già và trẻ nhỏ xuống hầm, rồi có mặt tại nơi cần khắc phục hậu quả. Khi báo yên, mọi người trở lại san lấp mặt đường, chuyển hàng khỏi khu vực bị ảnh hưởng và tiếp tục công việc còn dang dở.

Năm người con của bà được đưa về Hưng Đông sơ tán. Chồng bà theo cơ sở xay xát đi phục vụ kháng chiến tại Hưng Nguyên và Đô Lương. Có tuần bà mới gặp các con một lần; nhiều khi chỉ kịp hỏi đứa lớn xem các em ăn ngủ ra sao rồi lại quay về xóm Cộng Hòa.

Các cháu bây giờ có thể thắc mắc: một người mẹ xa con như thế có nhớ không? Tất nhiên là nhớ. Nhưng bà hiểu rằng những bao gạo trong kho cũng đang chờ được chuyển đến những người con của bao gia đình khác. Nếu ai cũng chỉ lo phần nhà mình, tuyến đường chi viện sẽ bị gián đoạn.

Bà Hạnh không làm việc một mình. Bên bà là những dân quân, công nhân kho, lái xe, người chèo thuyền, các bà mẹ nấu cơm và cả những em nhỏ biết nhặt từng hạt gạo rơi. Chính sức mạnh của xóm phố đã giúp kho lương được bảo vệ, hàng hóa tiếp tục lên đường.

Từ năm 1968 đến năm 1976, bà liên tục được công nhận là Chiến sĩ Quyết thắng của lực lượng Công an. Ngày 3/9/1973, Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng ký quyết định phong tặng bà danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bà trở thành nữ Anh hùng đầu tiên của Nghệ Tĩnh.

Thế nhưng khi nhắc đến huân chương, bà vẫn xem đó là kỷ niệm chung của cả khu phố. Bởi nếu không có người vác gạo, người sửa đường, người bảo vệ kho, người dẫn xe và những gia đình nhường nhà làm nơi tập kết, một mình bà chẳng thể làm nên điều gì.

Sau chiến tranh, bà tiếp tục làm công tác nội chính, an ninh và hoạt động ở khu dân cư. Khi tuổi đã cao, bà vẫn giữ thói quen quan tâm từng con ngõ, nhắc mọi người sống hòa thuận và giữ gìn bình yên cho khối phố. Những huân chương được bà cất giữ để con cháu nhìn vào mà sống cho tử tế, có trách nhiệm với cộng đồng.

Ngày nay, Vinh đã đông vui, đèn đường sáng suốt đêm. Xóm Cộng Hòa năm xưa cũng đổi khác. Nhưng nếu có dịp đi qua vùng đất ấy, ta hãy nhớ từng có một người phụ nữ nhỏ bé ngày ngày giữ những bao gạo cho tiền tuyến.

Thời hoa lửa của bà Nguyễn Thị Hạnh không nằm trong những lời nói lớn lao. Nó nằm ở bờ vai từng mang gạo, ở bước chân dò đường trong đêm và ở nỗi nhớ năm đứa con được bà lặng lẽ đặt sau việc chung. Đó là thứ anh hùng rất gần gũi: làm trọn phần việc của mình để nhiều người khác có thể tiếp tục hành trình.