NGƯỜI GIỮ KHO VŨ KHÍ BÍ MẬT GIỮA LÒNG SÀI GÒN

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, giữa lòng Sài Gòn được kiểm soát chặt chẽ, Trần Văn Lai, bí danh Năm Lai, hoạt động dưới vỏ bọc nhà thầu khoán Mai Hồng Quế. Ông vừa ra vào Dinh Độc Lập, vừa bí mật xây dựng cơ sở, đào hầm và vận chuyển vũ khí phục vụ lực lượng Biệt động Sài Gòn. Đặc biệt, căn hầm tại đường Nguyễn Đình Chiểu đã cất giấu hơn 2 tấn vũ khí, trở thành một cơ sở quan trọng phục vụ trận đánh Dinh Độc Lập trong Tết Mậu Thân 1968. Sau chiến tranh, những đóng góp thầm lặng của ông được ghi nhận bằng việc truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2015.

Trong những câu chuyện về Tết Mậu Thân 1968, người ta thường nhớ đến những trận đánh dữ dội giữa lòng Sài Gòn, những chiến sĩ biệt động tiến vào các mục tiêu quan trọng và những con người đã chấp nhận đối mặt với hiểm nguy khi biết rằng con đường phía trước có thể không có ngày trở về. Nhưng phía sau mỗi trận đánh ấy còn có một cuộc chiến thầm lặng hơn, diễn ra trong những căn nhà bình thường giữa phố phường đông đúc. Đó là cuộc chiến của những người âm thầm xây dựng cơ sở, vận chuyển vũ khí, che giấu cán bộ và giữ bí mật từng bước chuẩn bị cho giờ phút quyết định. Trong số những con người ấy, Trần Văn Lai, tức Năm Lai, Mai Hồng Quế, là một nhân vật để lại dấu ấn đặc biệt.

Sinh năm 1920, quê ở Vũ Đông, thành phố Thái Bình, Trần Văn Lai tham gia hoạt động cách mạng và sau này trở thành cán bộ của Đơn vị 159, lực lượng Biệt động Quân khu Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Điều đặc biệt trong hoạt động của ông là khả năng tồn tại ngay giữa lòng đối phương bằng một vỏ bọc mà nếu không có sự mưu trí và bản lĩnh thì rất dễ bị phát hiện. Ông mang tên Mai Hồng Quế và làm nghề nhà thầu khoán, trong đó có việc trang trí nội thất cho Dinh Độc Lập. Chính công việc này giúp ông có điều kiện ra vào những khu vực quan trọng của Sài Gòn mà không dễ bị nghi ngờ. Nhưng phía sau dáng vẻ của một nhà thầu là một chiến sĩ đang thực hiện những nhiệm vụ bí mật của cách mạng.

Từ giữa những năm 1960, theo nhiệm vụ được giao, ông bắt đầu xây dựng những cơ sở bí mật ngay trong nội thành. Một trong những địa điểm quan trọng là cụm nhà tại khu vực đường Nguyễn Đình Chiểu, nơi ông cùng gia đình từng bước tạo dựng một căn hầm dưới lòng đất. Công việc ấy không thể thực hiện vội vàng. Mọi thứ phải được tính toán kỹ lưỡng để không làm hàng xóm nghi ngờ, không để địch phát hiện và cũng phải bảo đảm căn hầm đủ chắc chắn để chứa vũ khí trong thời gian dài. Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, căn nhà số 287/70 đường Nguyễn Đình Chiểu rộng khoảng 37m², có hai lối thoát hiểm, và căn hầm được xây dựng bí mật trong hơn bảy tháng.

Điều đáng nói là những khẩu súng, đạn dược và thuốc nổ không thể tự nhiên xuất hiện trong căn hầm giữa trung tâm thành phố. Chúng phải được vận chuyển từng chuyến từ vùng căn cứ vào nội thành bằng nhiều cách ngụy trang khác nhau. Trong lớp vỏ bọc của một nhà thầu khoán có quan hệ với các cơ quan và công trình quan trọng, Năm Lai đã lợi dụng những điều kiện ấy để đưa vũ khí qua những tuyến đường mà đối phương kiểm soát. Có khi vũ khí được giấu trong những vật dụng tưởng như bình thường, để rồi từng phần một được đưa xuống căn hầm và bảo quản cho đến ngày có lệnh chiến đấu. Căn hầm tại Nguyễn Đình Chiểu cuối cùng đã chứa hơn 2 tấn vũ khí, trở thành một trong những cơ sở hậu cần quan trọng của lực lượng Biệt động Sài Gòn trước Tết Mậu Thân.

Đằng sau công việc ấy không chỉ có riêng Năm Lai. Người vợ của ông cũng phải sống trong sự căng thẳng thường trực của những năm tháng chiến tranh. Bà vừa chăm lo gia đình, vừa cùng chồng giữ bí mật, hỗ trợ việc đào hầm, che giấu và bảo vệ cơ sở. Ngôi nhà nhìn bên ngoài vẫn là một gia đình bình thường giữa khu dân cư, nhưng dưới nền nhà lại là một kho vũ khí được chuẩn bị cho những trận đánh có ý nghĩa đặc biệt. Chính sự bình thường ấy lại là lớp vỏ bảo vệ quan trọng nhất cho hoạt động bí mật.

Rồi mùa Xuân năm 1968 đến. Khi Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân bắt đầu, căn hầm của Năm Lai bước vào thời khắc quan trọng nhất. Chiều 30 Tết, các chiến sĩ Đội 5 Biệt động Sài Gòn tập kết tại căn nhà, nhận vũ khí và chuẩn bị cho trận đánh vào Dinh Độc Lập. Theo các tư liệu lịch sử, lực lượng Đội 5 đã lấy vũ khí từ căn hầm này để tiến vào trận địa trong rạng sáng những ngày đầu năm Mậu Thân. Trận đánh diễn ra quyết liệt, nhiều chiến sĩ hy sinh hoặc bị bắt, nhưng hình ảnh căn hầm nằm giữa lòng Sài Gòn vẫn trở thành một chứng tích đặc biệt về công tác chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công.

Đối với Năm Lai, nguy hiểm chưa dừng lại sau trận đánh. Khi hoạt động bí mật bị lộ, vỏ bọc nhà thầu khoán của ông không còn an toàn như trước. Ông phải đối mặt với sự truy bắt và những năm tháng sống trong vòng vây của đối phương. Sau Mậu Thân, ông tiếp tục ở lại nội đô để củng cố cơ sở. Đến năm 1972, ông bị bắt và bị giam giữ cho đến năm 1975. Những năm tháng ấy đã để lại trên cơ thể ông những thương tích nặng nề. Sau ngày đất nước thống nhất, dù là thương binh nặng, ông vẫn tiếp tục công tác, góp sức cho việc tổng kết chiến tranh trước khi nghỉ hưu.

Năm 2002, Trần Văn Lai qua đời. Nhưng câu chuyện về ông không khép lại cùng cuộc đời của một người lính. Những căn hầm ông từng xây dựng, chiếc xe từng được sử dụng để vận chuyển vũ khí và những dấu tích còn lại của mạng lưới Biệt động Sài Gòn trở thành những chứng nhân của một thời kỳ lịch sử đặc biệt. Năm 2015, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những đóng góp đặc biệt xuất sắc của người chiến sĩ từng nhiều năm sống và chiến đấu trong lòng địch.

Ngày nay, khi bước xuống căn hầm bí mật giữa lòng thành phố, thật khó hình dung nơi ấy từng chứa hơn hai tấn vũ khí trong những năm chiến tranh. Trên mặt đất là phố xá, nhà cửa và cuộc sống bình yên; dưới lòng đất từng là một thế giới của bí mật, hiểm nguy và niềm tin. Mỗi viên gạch, mỗi lối thoát, mỗi khoảng hầm đều gợi nhớ về những con người đã phải sống bằng sự tỉnh táo tuyệt đối, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả mạng lưới bị phát hiện.

Câu chuyện về Trần Văn Lai vì thế không chỉ là câu chuyện của một người vận chuyển và cất giấu vũ khí. Đó còn là câu chuyện về một người chiến sĩ biết biến chính cuộc sống bình thường giữa lòng đô thị thành lớp vỏ che chở cho nhiệm vụ đặc biệt. Ông không trực tiếp xuất hiện trong những bức ảnh nổi tiếng của trận đánh Dinh Độc Lập, nhưng phía sau những chiến sĩ cầm súng tiến vào mục tiêu là một hệ thống hậu cần âm thầm mà ông đã góp phần xây dựng bằng nhiều năm kiên trì và chấp nhận hiểm nguy.

Mậu Thân 1968 đã đi qua hơn nửa thế kỷ, những con người của thời ấy cũng lần lượt trở về với lịch sử. Nhưng căn hầm của Năm Lai vẫn còn đó như một trang sách bằng bê tông và đất đá giữa lòng Sài Gòn. Nó nhắc thế hệ hôm nay rằng trong những bước ngoặt lớn của lịch sử, có những chiến công không tạo nên tiếng súng vang dội ngay lập tức, mà bắt đầu từ những công việc âm thầm, bền bỉ và đầy nguy hiểm. Trần Văn Lai – Năm Lai chính là một trong những con người như thế: lặng lẽ giữ vũ khí dưới lòng đất, giữ bí mật giữa lòng thành phố và giữ một phần ngọn lửa của mùa Xuân Mậu Thân 1968 cho đến ngày đất nước thống nhất.