Người Giữ Lửa Giữa Hai Làn Nước
Sài Gòn những năm 1960 không bao giờ ngủ, và tại phòng trà Catinat, người ta luôn thấy một người đàn ông mảnh khảnh, miệng không rời điếu thuốc Lucky Strike, ngồi bên cạnh con chó chăn cừu Đức tên King. Đó là Phạm Xuân Ẩn, phóng viên người Việt duy nhất trong biên chế chính thức của tờ tạp chí danh tiếng Time. Với giới tình báo Mỹ và sĩ quan Việt Nam Cộng hòa, ông là một "nhà thông thái", một người bạn chân thành có thể giải mã mọi rắc rối chính trị. Nhưng dưới lớp vỏ bọc hào hoa ấy, ông là điệp viên mang bí danh X6, một mắt xích tối quan trọng của mạng lưới tình báo chiến lược H63.
Cuộc hành trình kỳ lạ của ông bắt đầu từ những năm tháng du học tại California. Được CIA tài trợ một cách vô tình thông qua Quỹ Châu Á, Phạm Xuân Ẩn đã dành hai năm để sống, thở và suy nghĩ như một người Mỹ. Ông yêu văn hóa Mỹ, kính trọng sự tự do của báo chí phương Tây, nhưng trái tim ông lại thuộc về khát vọng độc lập của dân tộc. Khi trở về nước, ông mang theo một thứ vũ khí đáng sợ hơn cả súng đạn: sự thấu hiểu sâu sắc về đối phương.
Nghệ thuật tình báo của Phạm Xuân Ẩn đạt đến đỉnh cao khi ông biến "sự thật" thành vũ khí. Ông chưa từng nói dối các đồng nghiệp Mỹ của mình; ông chỉ đơn giản là chọn lọc những gì cần nói và cách khung định nó để có lợi cho cách mạng. Ông không cần phải đánh cắp tài liệu, vì chính những nhân vật quyền lực nhất Sài Gòn thường xuyên mang tài liệu mật đến nhờ ông phân tích. Những bức ảnh chụp kế hoạch Staley-Taylor hay sơ đồ phòng thủ Mậu Thân được ông giấu khéo léo trong lõi phim hoặc kẹp giữa những chiếc bánh cuốn để giao liên H63 chuyển vào rừng. Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng thốt lên kinh ngạc khi nhận báo cáo của ông: "Chúng ta như đang ngồi trong phòng tác chiến của Hoa Kỳ".
Tuy nhiên, cuộc đời hai mặt ấy đầy rẫy những giằng xé nội tâm. Phạm Xuân Ẩn coi nhiều đồng nghiệp Mỹ là bạn thực sự. Ông từng liều lĩnh bảo vệ vỏ bọc của mình để cứu mạng phóng viên Robert Anson khi ông này bị quân giải phóng bắt giữ. Vào trưa ngày 30/4/1975, khi trực thăng Mỹ cuối cùng rời đi, ông đã thực hiện một hành động đi ngược lại mọi nguyên tắc tình báo: giúp trùm mật vụ Trần Kim Tuyến lên chuyến tàu tản cư cuối cùng vì "ơn nghĩa và tình bằng hữu".
Hòa bình lập lại, nhưng những đám mây u ám lại bao phủ lấy người anh hùng. Với lý lịch sống quá lâu giữa lòng địch và phong cách tư duy "quá Mỹ", ông bị chính quyền mới nghi ngờ. Một năm rưỡi xa vợ con để đi "học tập chính trị" tại Hà Nội và gần 10 năm bị quản chế tại gia là cái giá mà ông phải trả cho sự hoàn hảo của vỏ bọc mình đã tạo ra. Trong những bức thư riêng tư, ông từng cay đắng thổ lộ nỗi thất vọng khi chứng kiến đất nước rơi vào cảnh đói nghèo và tham nhũng thời bao cấp.
Dẫu vậy, cho đến hơi thở cuối cùng vào năm 2006, Phạm Xuân Ẩn vẫn giữ trọn lòng trung thành với lý tưởng cộng sản nhân văn mà ông hằng theo đuổi. Ông qua đời vì bệnh khí thũng, kết quả của hàng thập kỷ hút thuốc để duy trì vỏ bọc phóng viên. Tại đám tang ông, không chỉ có những vị tướng của Quân đội Nhân dân Việt Nam mà còn có những lời chia buồn sâu sắc từ giới ngoại giao và báo chí Mỹ. Ông mất đi nhưng để lại một câu hỏi lớn cho lịch sử: Làm thế nào một con người có thể sống trọn vẹn với cả hai tư cách – một người yêu nước cực đoan và một người bạn trung thành của kẻ thù – mà không bao giờ đánh mất bản sắc chính mình?.
Phạm Xuân Ẩn không chỉ là một "điệp viên hoàn hảo", ông là một nhân chứng sống cho sự khốc liệt và phức tạp của một chương sử đau thương, người đã cố gắng bắc nhịp cầu hòa giải giữa hai dân tộc bằng chính cuộc đời đầy nghịch lý của mình.
