NGƯỜI GIỮ LỬA - trao truyền giá trị văn hóa Việt

Nghệ nhân Nguyễn Thị Bích Liên và hành trình gìn giữ tiếng đàn tính, điệu hát Then…

Có những người dành cả cuộc đời để đi tìm một thanh âm. Và cũng có những người, khi đã tìm thấy thanh âm ấy, lại dành những năm tháng còn lại để truyền nó đến những trái tim khác.

(Nguồn sưu tầm: Báo Tuổi Trẻ - Phụ nữ)

Giữa nhịp sống hối hả của Thành phố Hồ Chí Minh, nơi những âm thanh hiện đại không ngừng vang lên, vẫn có một người phụ nữ bền bỉ gìn giữ tiếng đàn tính và điệu hát Then của đồng bào Tày, Nùng. Đó là nghệ nhân Nguyễn Thị Bích Liên, người đã dành nhiều năm học tập, biểu diễn và truyền dạy loại hình nghệ thuật truyền thống này cho nhiều thế hệ học viên.

Ít ai biết rằng, hành trình ấy bắt đầu từ một lần tình cờ nghe tiếng hát qua làn sóng phát thanh vào năm 1969. Giai điệu của bài hát về Việt Bắc nhớ Bác Hồ, Bà kể: “Lúc đó tôi phải thốt lên, âm nhạc hay quá đi. Nghe tự nhiên thấy mê tiếng đàn tính, cứ nghe đi nghe lại dù không biết làm sao. Giọng hát và ca từ đã làm tôi mê đắm” cùng tiếng đàn tính mộc mạc, đã để lại trong bà một niềm say mê sâu sắc. Dù không sinh ra trong cộng đồng dân tộc Tày, Nùng, bà vẫn bị cuốn hút bởi vẻ đẹp của loại hình nghệ thuật mà mình vừa biết đến. 

Những năm tháng chiến tranh ác liệt, tiếng đàn và âm nhạc đôi lúc giúp xoa dịu những nỗi sợ, tổn thương. Cuộc đời đưa bà qua những ngã rẽ khác nhau. Việc học đàn cũng giúp bà đằm tính, cẩn trọng hơn trong mọi việc. Từ tình yêu âm nhạc thuở nhỏ, bà theo học ngành kỹ thuật hóa học, trở thành kỹ sư rồi đảm nhận công việc quản lý tại Cà Mau. Nhưng tiếng đàn năm ấy chưa bao giờ thực sự rời khỏi tâm trí bà.

Năm 2007, sau khi nghỉ hưu và trở lại Thành phố Hồ Chí Minh, bà tiếp tục theo đuổi niềm đam mê tưởng chừng đã dang dở. Bà tìm đến các lớp học, kiên trì tìm hiểu những làn điệu, ghi chép lời hát và học hỏi từ các nghệ nhân. Với bà, tuổi tác không phải lý do để ngừng học hỏi; trái lại, đó càng là lời nhắc nhở phải tranh thủ thời gian để hiểu sâu hơn và gìn giữ tốt hơn những giá trị mình yêu quý. 

(Nguồn sưu tầm: Báo Sài Gòn Giải Phóng)

Thời điểm ấy, điện thoại thông minh, máy tính và internet vẫn còn khá mới mẻ, thậm chí xa lạ với nhiều người lớn tuổi. Bà kiên trì ký âm từng nốt nhạc, chép lại lời hát để dễ ghi nhớ và luyện tập. Không dừng lại ở đó, bà còn ra Bắc, tìm đến nhà các nghệ nhân Bích Phượng, Kim Tuế để “tầm sư học đạo”, tiếp tục trau dồi vốn hiểu biết về hát Then, đàn tính. Bà không ngại đường xa, chẳng nề hà sức khỏe, bởi hiểu rằng mình đang chạy đua với thời gian; chỉ cần chậm một nhịp, cơ hội học hỏi và gìn giữ những làn điệu quý giá có thể vơi đi.

Trong khi các loại hình giải trí hiện đại ngày càng lan rộng, tạo nên sức ép không nhỏ đối với nghệ thuật truyền thống, bà dần nhận ra trách nhiệm của mình không chỉ dừng lại ở niềm đam mê cá nhân. Bà mong muốn hát Then, đàn tính tiếp tục được cất lên và có chỗ đứng trong đời sống, đặc biệt là giữa lòng đô thị lớn như TP.HCM. Bà hiểu con đường phía trước không dễ dàng, nhưng tin rằng nếu không có người bắt đầu, sẽ chẳng có con đường nào được mở ra. Sau hai năm miệt mài học hỏi, bà trở lại giảng dạy cho các học viên tại Câu lạc bộ Nắng Mới; về sau tiếp tục gắn bó với Câu lạc bộ Dân ca Tây Bắc Hoa Ban và nhóm cộng đồng tại phường Tây Thạnh, quận Tân Phú, TP.HCM, góp phần đưa tiếng đàn tính, điệu hát Then đến gần hơn với những người yêu nghệ thuật truyền thống.

Rồi từ người học, bà trở thành người truyền dạy.

(Sưu tầm: hình ảnh cá nhân)

Gắn bó với các câu lạc bộ dân ca, trong đó có Câu lạc bộ Dân ca Tây Bắc Hoa Ban, bà kiên nhẫn hướng dẫn từng nốt đàn, từng cách bấm phím, từng lời ca. Có những học viên lớn tuổi tiếp thu chậm, dễ nản lòng khi chưa chơi được một đoạn nhạc. Bà không chỉ dạy kỹ thuật mà còn đồng hành, động viên để họ tìm thấy niềm vui trong từng buổi học.

Đáng quý hơn, bà duy trì việc dạy đàn tính, hát Then miễn phí cho các học viên, giúp những người yêu nghệ thuật truyền thống có cơ hội học tập và nuôi dưỡng đam mê.

Bởi với bà, gìn giữ di sản không có nghĩa là cất nó vào một nơi thật trang trọng rồi chỉ thỉnh thoảng mới nhắc đến. Di sản phải được cất lên thành tiếng hát, ngân vang qua tiếng đàn và hiện diện trong đời sống của con người.

Câu chuyện của nghệ nhân Nguyễn Thị Bích Liên nhắc chúng ta rằng, những giá trị truyền thống không tự nhiên tồn tại mãi với thời gian. Đằng sau sức sống của mỗi làn điệu là sự kiên trì của những người học, người dạy và những trái tim sẵn lòng trao truyền.

Giữ gìn văn hóa không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Đôi khi, đó chỉ là một người thầy tận tâm, một người học trò kiên nhẫn và một tiếng đàn vẫn được cất lên giữa lòng thành phố.

Và khi tiếng đàn ấy còn vang, ký ức về những giá trị văn hóa của dân tộc vẫn còn cơ hội được tiếp nối, từ thế hệ này sang thế hệ khác…