Người giữ mình giữa vòng danh lợi

Quan trường luôn có sức hấp dẫn riêng. Một chức vị cao có thể đem lại danh tiếng, quyền lực và sự kính nể. Nhưng với Đặng Huy Trứ, chức vị càng cao thì trách nhiệm càng nặng.

Ông từng chứng kiến những người khi mới bước vào quan trường còn giữ được sự ngay thẳng, nhưng dần dần lại bị cuốn vào vòng lợi ích.

Ban đầu chỉ là một món quà nhỏ.

Sau đó là một lời nhờ vả.

Rồi một lần bỏ qua sai phạm.

Những điều tưởng như rất nhỏ có thể trở thành thói quen.

Trứ hiểu điều ấy nên luôn tự nhắc mình phải giữ khoảng cách với tiền bạc và lợi ích riêng.

Có người từng nói với ông rằng làm quan mà không biết “linh hoạt” thì khó tồn tại.

Ông chỉ đáp:

“Linh hoạt trong công việc là một chuyện. Đánh mất nguyên tắc lại là chuyện khác.”

Ông hiểu rằng một người có thể nghèo về vật chất nhưng vẫn giữ được danh dự. Ngược lại, nếu có nhiều tiền mà mất lòng tin của người khác thì cuối cùng cũng chẳng còn gì đáng quý.

Đối với Trứ, người làm quan phải biết sợ.

Không phải sợ quyền lực của cấp trên.

Mà phải biết sợ trách nhiệm trước dân, trước lịch sử và trước chính lương tâm mình.

Có những đêm ông tự kiểm điểm những việc đã làm.

Nếu hôm nay ông ký một văn bản, liệu ngày mai văn bản ấy có gây thiệt hại cho ai không?

Nếu ông xử lý một vụ việc, liệu mình đã nghe đủ các bên chưa?

Nếu ông tin một người cấp dưới, liệu người ấy có thật sự làm việc vì công hay vì tư?

Những câu hỏi như vậy khiến con đường quan trường của ông không phải lúc nào cũng dễ dàng.

Nhưng Trứ chấp nhận.

Ông tin rằng làm quan không phải để tìm sự nhàn hạ.

Nếu muốn an toàn tuyệt đối, có lẽ không nên bước vào nơi quyền lực.

Bởi một khi đã nhận chức, mỗi quyết định đều có thể ảnh hưởng tới người khác.

Thời đại ấy đầy biến động.

Bên ngoài là sức ép của ngoại bang.

Bên trong là những vấn đề của bộ máy.

Giữa những dòng xoáy ấy, Đặng Huy Trứ cố gắng giữ cho mình một điểm tựa: không để danh lợi quyết định cách mình làm việc.

Và đôi khi, giữ được mình cũng là một cuộc chiến.

Bài 22 — Câu chuyện từ một bức ảnh

Chiếc máy ảnh nằm trên bàn.

Đặng Huy Trứ nhìn nó hồi lâu.

Đối với nhiều người, đây là một vật dụng xa lạ.

Nhưng với ông, nó mở ra một thế giới mới.

Nhiếp ảnh có khả năng giữ lại hình ảnh con người mà trước đây chỉ có thể được ghi nhớ bằng ký ức hoặc tranh vẽ.

Một gương mặt.

Một dáng người.

Một khoảnh khắc.

Tất cả có thể được lưu lại.

Trứ hiểu rằng kỹ thuật này không chỉ thú vị mà còn có giá trị lâu dài.

Ông tìm hiểu cách sử dụng máy, cách tạo ảnh và cách tổ chức công việc.

Trong bối cảnh Việt Nam thế kỷ XIX, việc một người quan lại quan tâm đến nhiếp ảnh là điều đặc biệt.

Nhưng đối với Trứ, không có gì đáng xấu hổ khi học một kỹ thuật mới.

Điều đáng xấu hổ là biết mình đang thiếu mà vẫn không chịu học.

Một ngày nọ, ông nhìn một bức ảnh vừa hoàn thành.

Trong đó là gương mặt của một người.

Người ấy ngồi yên, nhưng bức ảnh dường như giữ lại cả câu chuyện của một đời người.

Trứ chợt nghĩ về lịch sử.

Con người rồi sẽ già.

Những thế hệ rồi sẽ qua.

Những con đường hôm nay đông đúc rồi sẽ thay đổi.

Những ngôi nhà rồi sẽ biến mất.

Nhưng hình ảnh có thể giúp ký ức tồn tại lâu hơn.

Ông càng tin rằng kỹ thuật mới có thể giúp con người lưu giữ quá khứ.

Nhiếp ảnh cũng cho ông một bài học khác.

Đó là khả năng nhìn.

Muốn chụp một bức ảnh đẹp phải biết lựa chọn góc nhìn.

Muốn hiểu đất nước cũng vậy.

Không thể chỉ đứng ở một chỗ.

Phải nhìn từ nhiều phía.

Phải quan sát những điều tưởng như nhỏ bé.

Phải nhìn thấy cả người giàu lẫn người nghèo, cả thành thị lẫn nông thôn, cả quan trường lẫn đời sống dân gian.

Một bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc.

Nhưng một đời người có thể tạo ra hàng nghìn khoảnh khắc.

Và Đặng Huy Trứ muốn ghi nhớ thời đại của mình bằng nhiều cách nhất có thể.

Chiếc máy ảnh trên bàn hôm ấy không chỉ là một thiết bị.

Nó là dấu hiệu của một thời đại mới đang đến.

Bài 23 — Người quan lại và những con số

Đặng Huy Trứ rất chú ý đến sổ sách.

Có người cho rằng đó chỉ là công việc khô khan.

Nhưng ông lại nhìn thấy phía sau mỗi con số là một câu chuyện.

Một khoản thuế có thể liên quan đến một gia đình.

Một khoản chi có thể liên quan đến đời sống của hàng trăm người.

Một con số sai có thể dẫn đến một quyết định sai.

Vì thế, ông thường yêu cầu cấp dưới kiểm tra kỹ giấy tờ.

Có lần, một người đưa ông một bản báo cáo.

Trứ đọc rất lâu.

Sau đó ông hỏi:

“Con số này từ đâu mà có?”

Người kia trả lời:

“Đã được ghi như vậy từ trước.”

Trứ nói:

“Ghi từ trước không có nghĩa là không cần kiểm tra.”

Người kia im lặng.

Trứ hiểu rằng một bộ máy yếu thường bắt đầu từ những việc tưởng như nhỏ.

Sổ sách không rõ ràng.

Quy trình không chặt chẽ.

Người làm việc thiếu trách nhiệm.

Mỗi thứ một chút, cuối cùng tạo thành một vấn đề lớn.

Ông muốn công việc phải có căn cứ.

Tiền bạc phải được kiểm soát.

Mệnh lệnh phải rõ ràng.

Người thực hiện phải chịu trách nhiệm.

Những nguyên tắc ấy nghe có vẻ đơn giản, nhưng trong thực tế không dễ thực hiện.

Bởi con người thường thích sự thuận tiện.

Một viên chức có thể muốn làm nhanh cho xong.

Một người khác có thể muốn che giấu sai sót.

Một người khác nữa có thể lợi dụng sự lỏng lẻo để kiếm lợi riêng.

Trứ biết điều đó.

Vì vậy, ông coi việc quản lý sổ sách là một phần của việc trị nước.

Một đất nước muốn mạnh phải biết mình có gì.

Có bao nhiêu nguồn lực.

Đang thiếu gì.

Đang lãng phí ở đâu.

Có thể huy động được những gì.

Đó không chỉ là chuyện của tiền.

Đó là chuyện của năng lực quản trị.

Khi nghĩ đến những nước phương Tây, Trứ càng nhận ra tầm quan trọng của việc tổ chức.

Kỹ thuật có thể tạo ra máy móc.

Nhưng để máy móc hoạt động cần có tổ chức.

Quân đội cần tổ chức.

Thương nghiệp cần tổ chức.

Nhà nước cũng cần tổ chức.

Những con số trong sổ sách vì thế không còn vô nghĩa.

Chúng là một phần của sức mạnh quốc gia.

Bài 24 — Một người không ngừng học hỏi

Tuổi tác không khiến Đặng Huy Trứ ngừng học.

Đó là điều nhiều người nhận thấy ở ông.

Ông đọc khi còn trẻ.

Đọc khi làm quan.

Đọc khi đi công cán.

Và ngay cả khi đã có nhiều kinh nghiệm, ông vẫn tìm hiểu những điều mình chưa biết.

Có người nghĩ rằng người làm quan đã có địa vị thì không cần học thêm.

Trứ lại nghĩ ngược lại.

Càng có trách nhiệm, càng phải học.

Bởi một người ít hiểu biết mà nắm quyền quyết định có thể gây ra hậu quả lớn.

Ông tìm hiểu lịch sử.

Tìm hiểu kinh tế.

Tìm hiểu kỹ thuật.

Tìm hiểu tình hình các nước.

Tìm hiểu cả những nghề nghiệp mà trước đó ông chưa từng tiếp xúc.

Ông thường đặt câu hỏi.

Tại sao?

Làm thế nào?

Nếu thay đổi thì chuyện gì sẽ xảy ra?

Có cách nào tốt hơn không?

Chính những câu hỏi ấy giúp ông mở rộng tầm nhìn.

Một lần, có người hỏi:

“Ngài đã đọc nhiều như vậy rồi, sao vẫn còn tìm sách?”

Trứ cười:

“Càng biết nhiều càng thấy mình còn ít biết.”

Đó là tinh thần học tập mà ông muốn giữ.

Ông hiểu rằng thế giới không đứng yên.

Nếu hôm nay biết một điều, ngày mai có thể xuất hiện một điều mới.

Một kỹ thuật mới.

Một phương pháp mới.

Một cách tổ chức mới.

Nếu không tiếp tục học, con người sẽ nhanh chóng bị bỏ lại.

Đất nước cũng vậy.

Một quốc gia không thể dựa mãi vào những thành tựu của quá khứ.

Trứ muốn Việt Nam có khả năng tự học.

Đó mới là sức mạnh bền vững.

Bởi nếu chỉ học một vài thứ từ bên ngoài mà không hình thành được năng lực nghiên cứu, đất nước sẽ luôn phụ thuộc vào người khác.

Ông muốn người Việt tự tìm hiểu, tự thử nghiệm, tự cải tiến.

Đó là lý do giáo dục luôn giữ vị trí quan trọng trong suy nghĩ của ông.

Đêm xuống.

Ngọn đèn lại sáng.

Trứ mở một cuốn sách mới.

Ngày mai có thể ông sẽ quên một vài dòng.

Nhưng tinh thần học hỏi thì ông không muốn đánh mất.

Bài 25 — Tiếng gọi từ quê nhà

Dù đi nhiều nơi và đảm nhiệm nhiều công việc, Đặng Huy Trứ vẫn luôn nhớ quê.

Quê hương đối với ông không chỉ là nơi sinh ra.

Đó còn là nơi hình thành những ký ức đầu tiên.

Những con đường.

Những mái nhà.

Những người hàng xóm.

Những buổi chiều yên tĩnh.

Mỗi khi có dịp trở về, ông thường dành thời gian quan sát cuộc sống quê nhà.

Ông thấy người dân vẫn chăm chỉ làm ruộng.

Những người thợ vẫn cần mẫn với nghề.

Những đứa trẻ vẫn chạy chơi trên đường làng.

Nhưng ông cũng thấy những khó khăn.

Đường sá chưa thuận tiện.

Việc học còn hạn chế.

Sản xuất phụ thuộc nhiều vào tự nhiên.

Những cảnh ấy khiến ông càng suy nghĩ về công cuộc cải cách.

Nếu quê hương còn nhiều người nghèo, đất nước không thể giàu mạnh.

Nếu trẻ em không có điều kiện học tập, tương lai sẽ thiếu người tài.

Nếu người thợ không có kỹ thuật mới, sản phẩm khó cạnh tranh.

Nếu người nông dân không có công cụ tốt, lao động sẽ vẫn nặng nhọc.

Những suy nghĩ về quê nhà vì thế gắn với những suy nghĩ về đất nước.

Một lần, ông đứng bên cánh đồng vào lúc chiều muộn.

Gió thổi qua ruộng lúa.

Một người nông dân đang thu dọn dụng cụ.

Trứ hỏi:

“Năm nay mùa màng thế nào?”

Người ấy trả lời:

“Cũng tạm được. Chỉ mong trời đừng mưa bão.”

Một câu nói rất bình thường.

Nhưng Trứ hiểu rằng cuộc sống của người nông dân phụ thuộc vào quá nhiều điều ngoài khả năng kiểm soát.

Ông nghĩ đến thủy lợi.

Nghĩ đến kỹ thuật.

Nghĩ đến đường sá.

Nghĩ đến thị trường.

Một nền kinh tế hiện đại phải giúp người dân giảm bớt sự phụ thuộc vào may rủi.

Đó là điều ông mong muốn.

Khi trời tối, ông rời cánh đồng.

Phía sau là tiếng người gọi nhau trở về nhà.

Phía trước là con đường dài.

Ông biết mình không thể thay đổi quê hương chỉ bằng một đời người.

Nhưng ít nhất, ông có thể mang theo hình ảnh ấy trong những suy nghĩ về việc nước.

Bài 26 — Những lời nói không dễ nghe

Có những điều Đặng Huy Trứ biết rằng nói ra sẽ khiến người khác không vui.

Nhưng ông vẫn nói.

Ông không thích kiểu góp ý vòng vo khi vấn đề đã trở nên nghiêm trọng.

Nếu thấy bộ máy làm việc kém, ông muốn nói thẳng.

Nếu thấy quan lại sai phạm, ông muốn kiểm tra.

Nếu thấy đất nước lạc hậu về kỹ thuật, ông muốn cảnh báo.

Không phải ai cũng thích điều đó.

Có người cho rằng ông quá thẳng.

Có người nghĩ ông suy nghĩ khác thường.

Có người không đồng tình với những đề xuất của ông.

Nhưng Trứ hiểu rằng nếu tất cả mọi người đều chỉ nói những điều dễ nghe, vấn đề sẽ không bao giờ được giải quyết.

Một lần, sau một cuộc bàn luận căng thẳng, một người bạn hỏi:

“Ngài không sợ mất lòng sao?”

Trứ đáp:

“Làm việc nước mà chỉ sợ mất lòng thì cuối cùng có thể mất cả việc nước.”

Đó là cách ông nhìn trách nhiệm.

Tuy nhiên, thẳng thắn không có nghĩa là ông luôn đúng.

Ông cũng có những lúc phải điều chỉnh quan điểm.

Có những dự định không thành.

Có những việc ông tính toán chưa chính xác.

Nhưng ông không xem việc thay đổi ý kiến khi có thêm bằng chứng là yếu đuối.

Ngược lại, đó là biểu hiện của người biết suy nghĩ.

Ông muốn mọi tranh luận phải hướng tới việc tìm giải pháp.

Không phải để chứng minh ai thắng.

Thời đại ấy có rất nhiều vấn đề không có câu trả lời đơn giản.

Cải cách hay giữ nguyên?

Mở cửa hay hạn chế?

Học phương Tây đến mức nào?

Làm thế nào để vừa bảo vệ truyền thống vừa tiếp nhận cái mới?

Những câu hỏi ấy không thể giải quyết bằng vài lời.

Nhưng Trứ tin rằng điều quan trọng là phải dám đặt câu hỏi.

Và phải chấp nhận tranh luận.

Nếu không có tranh luận, xã hội sẽ không thể tìm ra con đường mới.

Bài 27 — Người nhìn thấy sức mạnh của thương mại

Một khu chợ đông đúc luôn khiến Đặng Huy Trứ chú ý.

Ông thích nhìn những người buôn bán.

Người gánh hàng.

Người chèo thuyền.

Người bán vải.

Người bán lương thực.

Người mua bán các sản vật địa phương.

Trong mắt ông, khu chợ là một bức tranh thu nhỏ của nền kinh tế.

Tiền bạc luân chuyển.

Hàng hóa di chuyển.

Thông tin truyền từ người này sang người khác.

Ông nhận ra rằng thương mại không chỉ tạo ra lợi nhuận cho người buôn.

Nó kết nối các vùng đất.

Một nơi trồng lúa có thể cung cấp lương thực cho nơi khác.

Một vùng có nghề thủ công có thể đưa sản phẩm đến những thị trường xa.

Một cảng biển phát triển có thể kết nối đất nước với bên ngoài.

Nhưng để thương mại phát triển, cần nhiều điều kiện.

Đường sá phải thuận lợi.

Bến cảng phải hoạt động tốt.

Luật lệ phải rõ ràng.

Người buôn bán phải được bảo đảm.

Sản phẩm phải có chất lượng.

Và quan trọng nhất là phải có thị trường.

Trứ muốn những vấn đề ấy được nhìn nhận nghiêm túc.

Ông không muốn nền kinh tế chỉ dựa vào việc thu thuế.

Ông muốn tạo ra nguồn của cải mới.

Nếu người dân làm ra nhiều sản phẩm hơn, họ có thể sống tốt hơn.

Nếu thương mại phát triển, nhà nước cũng có thêm nguồn lực.

Nếu kỹ thuật tiến bộ, sản phẩm có thể cạnh tranh tốt hơn.

Những ý tưởng ấy khiến ông dành nhiều tâm sức cho kinh tế.

Đối với một người xuất thân từ nền Nho học, sự quan tâm ấy khá đặc biệt.

Nhưng Trứ nhìn đất nước bằng con mắt thực tế.

Một quốc gia muốn tự cường cần có tiền.

Quân đội cần tiền.

Giáo dục cần tiền.

Công trình cần tiền.

Kỹ thuật cần tiền.

Vì thế, phát triển kinh tế không phải việc phụ.

Nó là một phần của việc xây dựng sức mạnh quốc gia.

Bài 28 — Người lính và khẩu súng mới

Đặng Huy Trứ hiểu rằng chiến tranh đang thay đổi.

Ngày trước, lòng dũng cảm và sức người có thể đóng vai trò rất lớn.

Nhưng thế kỷ XIX chứng kiến sự phát triển nhanh chóng của vũ khí.

Súng có tầm bắn xa hơn.

Pháo mạnh hơn.

Tàu chiến lớn hơn.

Các phương thức tổ chức quân đội cũng thay đổi.

Điều đó khiến ông lo lắng.

Một người lính dũng cảm nhưng cầm vũ khí quá lạc hậu sẽ gặp rất nhiều bất lợi.

Trứ muốn quân đội được trang bị tốt hơn.

Nhưng ông cũng hiểu rằng chỉ mua vũ khí chưa đủ.

Phải có người biết sử dụng.

Phải có người biết bảo dưỡng.

Phải có người biết chế tạo.

Phải có người hiểu chiến thuật mới.

Nói cách khác, sức mạnh quân sự không chỉ nằm ở số lượng súng.

Nó nằm trong cả hệ thống.

Ông muốn Việt Nam học kỹ thuật quân sự hiện đại.

Nhưng điều đó cần thời gian.

Cần trường học.

Cần người dịch tài liệu.

Cần người đào tạo.

Cần kinh phí.

Cần sự thay đổi trong tư duy.

Một lần, khi nhìn những khẩu súng mới, ông suy nghĩ rất lâu.

Một người bên cạnh hỏi:

“Chỉ cần có súng là đủ sao?”

Trứ lắc đầu.

“Không. Phải có người hiểu khẩu súng ấy.”

Câu trả lời ngắn nhưng quan trọng.

Ông muốn người Việt làm chủ kỹ thuật chứ không chỉ sử dụng những thứ mua từ bên ngoài.

Đó là tư tưởng tự cường mà ông theo đuổi.

Trong thời đại đất nước đứng trước sức ép quân sự lớn, những suy nghĩ ấy càng trở nên cấp thiết.

Bài 29 — Những người bạn cùng chí hướng

Trong cuộc đời Đặng Huy Trứ, những người bạn và đồng sự có vai trò quan trọng.

Họ cùng nhau bàn chuyện thời cuộc.

Có người thiên về giáo dục.

Có người quan tâm quân sự.

Có người chú ý đến kinh tế.

Có người lo về ngoại giao.

Mỗi người có một cách nhìn.

Nhưng điểm chung là họ đều nhận thấy đất nước đang đứng trước những thay đổi lớn.

Những cuộc trò chuyện thường kéo dài đến khuya.

Có lúc tranh luận gay gắt.

Có lúc bất đồng.

Nhưng sau cùng, mọi người đều quay lại một câu hỏi:

“Phải làm gì?”

Đặng Huy Trứ thích những cuộc tranh luận như vậy.

Ông không cần người khác lúc nào cũng đồng ý với mình.

Ông cần những người có khả năng đưa ra câu hỏi mới.

Một ý tưởng tốt đôi khi xuất hiện sau nhiều lần tranh luận.

Một sai lầm có thể được phát hiện nhờ lời phản biện.

Một kế hoạch có thể được cải thiện khi nhiều người cùng góp ý.

Trứ hiểu rằng một cá nhân không thể tự mình làm tất cả.

Canh tân đất nước cần nhiều người.

Cần những người có kiến thức.

Cần những người có lòng trách nhiệm.

Cần những người dám làm.

Nhưng họ cũng cần một môi trường để trao đổi.

Những buổi trò chuyện ấy vì thế trở thành một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của ông.

Trong những năm tháng đầy bất ổn, được gặp những người cùng suy nghĩ là một niềm an ủi.

Họ có thể không thay đổi được mọi thứ.

Nhưng ít nhất họ biết mình không đơn độc.

Bài 30 — Ngọn lửa chưa bao giờ tắt

Có những ngọn lửa không nhìn thấy bằng mắt.

Đó là ngọn lửa của lý tưởng.

Đặng Huy Trứ mang trong mình một ngọn lửa như thế.

Nó được hình thành từ những năm tháng học tập.

Được nuôi dưỡng bằng những chuyến đi.

Được thử thách bởi quan trường.

Và trở nên mạnh hơn trước những biến động của đất nước.

Ông từng thất vọng.

Từng gặp khó khăn.

Từng chứng kiến những kế hoạch không thành.

Nhưng ông không từ bỏ suy nghĩ về tương lai.

Bởi ông hiểu rằng thay đổi lịch sử không phải công việc của một ngày.

Có những việc cần hàng chục năm.

Có những việc cần nhiều thế hệ.

Một người chỉ có thể làm phần việc của mình.

Đặng Huy Trứ cố gắng làm phần việc ấy.

Ông học.

Ông viết.

Ông làm quan.

Ông quan sát.

Ông đề xuất.

Ông thử nghiệm.

Ông tìm hiểu kỹ thuật.

Ông quan tâm đến kinh tế.

Ông nghĩ về giáo dục.

Tất cả những điều đó tạo thành một cuộc đời đầy trăn trở.

Khi nhìn lại, có thể thấy ông không chỉ là một nhân vật của một triều đại.

Ông còn là hình ảnh của một thế hệ trí thức Việt Nam đứng trước câu hỏi lớn của lịch sử:

Làm thế nào để một đất nước truyền thống có thể thích ứng với thế giới hiện đại?

Đó là câu hỏi khó.

Và Trứ đã dành phần lớn cuộc đời để tìm kiếm câu trả lời.

Ngọn lửa ấy không tắt khi ông gặp thất bại.

Nó cũng không tắt khi ông phải rời vị trí.

Nó vẫn cháy trong những trang viết.

Trong những ý tưởng.

Trong những việc ông làm.

Và trong ký ức của những người từng biết ông.

Một đời người có thể ngắn.

Nhưng một ngọn lửa của tri thức và trách nhiệm có thể được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Đó chính là phần đẹp nhất trong “thời hoa lửa” của Đặng Huy Trứ.