Người Giữ Ngôi Vua

Nguyễn Xí sinh năm 1397, quê ở vùng Thượng Xá, Nghi Lộc, Nghệ An. Khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo bắt đầu năm 1418, Nguyễn Xí tham gia nghĩa quân và dần trở thành một tướng lĩnh có nhiều đóng góp trong cuộc chiến chống quân Minh. Trong những năm đầu của cuộc khởi nghĩa, ông cùng nghĩa quân trải qua nhiều trận đánh khó khăn, trong đó có trận Sách Khôi năm 1423, khi nghĩa quân bị quân Minh bao vây. Nguyễn Xí cùng các tướng chỉ huy quân sĩ đánh phá vòng vây, góp phần giúp nghĩa quân thoát khỏi tình thế nguy hiểm.

Đến năm 1425, Nguyễn Xí tiếp tục tham gia những trận đánh quan trọng ở Khả Lưu – Bồ Ải. Nghĩa quân Lam Sơn đánh bại một bộ phận lớn quân Minh, sau đó mở rộng địa bàn hoạt động ở Nghệ An và các vùng lân cận. Những thắng lợi liên tiếp giúp cuộc khởi nghĩa Lam Sơn phát triển từ một lực lượng ban đầu còn hạn chế thành một cuộc chiến tranh giải phóng ngày càng rộng lớn.

Trong các chiến dịch quyết định vào những năm 1426–1427, Nguyễn Xí tiếp tục có mặt cùng nghĩa quân Lam Sơn. Ông tham gia các chiến dịch Tốt Động – Chúc Động, vây hãm thành Đông Quan và những trận đánh dẫn đến thắng lợi cuối cùng của cuộc khởi nghĩa. Sau khi quân Minh phải rút khỏi Đại Việt, nhà Lê được thành lập năm 1428, Nguyễn Xí trở thành một trong những khai quốc công thần và tiếp tục giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình.

Sau khi Lê Lợi qua đời, Nguyễn Xí tiếp tục phục vụ triều Lê qua các đời Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông. Đến năm 1460, triều đình xảy ra biến động khi Lê Nghi Dân cướp ngôi. Nguyễn Xí cùng các đại thần tiến hành cuộc chính biến lật đổ Nghi Dân. Sau đó, các đại thần trong triều tôn Lê Tư Thành lên ngôi, tức Lê Thánh Tông.

Việc Lê Thánh Tông lên ngôi mở ra một giai đoạn phát triển mạnh của Đại Việt. Trong gần 38 năm trị vì, nhà vua tiến hành nhiều cải cách về chính trị, hành chính, kinh tế, quân sự và pháp luật, đưa triều Lê phát triển tới thời kỳ cường thịnh. Trong giai đoạn ấy, Nguyễn Xí tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong triều đình, trở thành một trong những đại thần được Lê Thánh Tông tin cậy.

Năm 1464, Nguyễn Xí lâm bệnh nặng. Lê Thánh Tông sai sứ đến thăm và ban tiền để ông chữa bệnh. Nhưng đến ngày 18-11-1465, Nguyễn Xí qua đời, hưởng thọ 68 tuổi. Nhà vua thương tiếc, cho đưa linh cữu ông về quê an táng và truy tặng ông hàm Thái sư Cương quốc công.

Từ một người tham gia nghĩa quân Lam Sơn trong những ngày đầu chống quân Minh, Nguyễn Xí đã trở thành một danh tướng và đại thần trải qua bốn đời vua Lê. Ông không chỉ góp công trong cuộc khởi nghĩa giành lại độc lập mà còn có vai trò quan trọng trong biến động chính trị năm 1460, khi triều đình đưa Lê Thánh Tông lên ngôi. Cuộc đời Nguyễn Xí vì thế gắn với một chặng đường dài của nhà Lê, từ những năm tháng chiến đấu ở Lam Sơn đến thời kỳ Đại Việt bước vào giai đoạn cường thịnh dưới triều Lê Thánh Tông.