NGƯỜI GIỮ NGỌN LỬA TRONG CĂNG AN TRÍ BA TƠ

NGƯỜI GIỮ NGỌN LỬA TRONG CĂNG AN TRÍ BA TƠ

Năm 1941, giữa vùng núi rừng Ba Tơ của Quảng Ngãi, thực dân Pháp dựng lên một nơi mà chúng gọi là “Căng an trí”. Cái tên nghe có vẻ nhẹ nhàng, nhưng thực chất đây là nơi giam lỏng những người hoạt động cách mạng sau khi mãn hạn tù ở các nhà lao khác. Chúng đưa họ lên vùng rừng núi xa xôi, nơi khí hậu khắc nghiệt, đường sá cách trở, với hy vọng tách họ khỏi phong trào cách mạng và làm cho ý chí đấu tranh của họ dần lụi tắt. Cuối năm 1941, nơi này có hơn năm mươi tù chính trị, trong đó có những người sau này trở thành những nhân vật quan trọng của cuộc Khởi nghĩa Ba Tơ. (Thư Viện Quảng Ngãi)

Trong số những người bị đưa lên Ba Tơ có Nguyễn Đôn, một người con của Quảng Ngãi đã nhiều lần bị thực dân Pháp bắt giam vì tham gia hoạt động cách mạng. Tháng 12 năm ấy, Nguyễn Đôn cùng Nguyễn Thạnh, tức Nguyễn Khoách, được đưa từ các nhà lao về Căng an trí Ba Tơ. Đối với chính quyền thực dân, đây là cách để họ đẩy những người cộng sản ra khỏi các trung tâm dân cư, nơi họ khó có điều kiện liên lạc với quần chúng. Nhưng điều mà những người cai trị không tính đến là họ đã vô tình đưa một nhóm cán bộ cách mạng có kinh nghiệm đến sống cùng nhau giữa một vùng núi mà chính quyền địa phương rất khó kiểm soát. (https://baomoi.com)

Những ngày đầu ở Căng an trí chắc chắn không dễ dàng. Những người tù bị quản thúc, cuộc sống thiếu thốn và mọi hoạt động đều bị theo dõi. Thế nhưng, thay vì ngồi chờ ngày được thả, họ bắt đầu tìm cách liên lạc với nhau, trao đổi tình hình và bàn bạc về việc gây dựng lại phong trào. Nguyễn Đôn cùng Nguyễn Khoách và Phạm Sanh dần trở thành những người nòng cốt trong việc tổ chức hoạt động bí mật tại đây. Đầu năm 1942, một chi bộ được thành lập ngay trong Căng an trí, gồm ba người là Nguyễn Đôn, Nguyễn Khoách và Phạm Sanh, do Nguyễn Đôn chủ trì. Họ lấy danh nghĩa “Ủy ban vận động cách mạng” để tổ chức hoạt động, vừa xây dựng cơ sở, vừa tuyên truyền, vận động nhân dân và chuẩn bị lực lượng cho một thời cơ chưa biết sẽ đến vào lúc nào. (sovhttdl.quangngai.gov.vn)

Điều đáng nói là lúc ấy chưa ai có thể biết thời cơ ấy sẽ đến sớm đến mức nào.

Những người trong Căng an trí vẫn sống giữa sự kiểm soát của kẻ thù, nhưng bên ngoài, tình hình thế giới và Đông Dương đang thay đổi từng ngày. Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn quyết liệt, quân Nhật ngày càng mở rộng quyền lực ở Đông Dương. Những người cách mạng ở Ba Tơ hiểu rằng bộ máy cai trị của thực dân Pháp có thể thay đổi bất cứ lúc nào, và nếu thời cơ xuất hiện, họ phải đủ sức hành động ngay lập tức.

Bởi vậy, Căng an trí dần trở thành một nơi rất kỳ lạ. Bề ngoài, đó vẫn là một nơi giam giữ những người tù chính trị. Nhưng bên trong, những người bị giam lỏng lại âm thầm biến nơi này thành một trường học cách mạng. Họ trao đổi kinh nghiệm, gây dựng cơ sở, tìm cách liên lạc với bên ngoài và vận động quần chúng. Những người tù không có nhiều phương tiện trong tay, nhưng họ có thứ mà nhà tù không thể tước đoạt: niềm tin rằng một ngày nào đó đất nước sẽ có cơ hội tự đứng lên giành chính quyền. (baoninhbinh.org.vn)

Rồi tháng 3 năm 1945 đến.

Ngày 9 tháng 3, quân Nhật tiến hành cuộc đảo chính lật đổ chính quyền Pháp trên toàn Đông Dương. Tin tức ấy nhanh chóng được truyền đến Ba Tơ. Đêm hôm đó, một cơ sở cách mạng từ vùng đồng bằng chạy bộ lên Ba Tơ báo tin. Đối với những người đang ở Căng an trí, đó chính là thời điểm họ đã chờ đợi suốt nhiều năm.

Nhưng thời cơ cũng đồng nghĩa với nguy hiểm. Nếu chậm trễ, quân Nhật có thể nhanh chóng đưa lực lượng lên Ba Tơ và kiểm soát tình hình. Những người cách mạng hiểu rằng họ không thể tiếp tục chờ đợi nữa. Cuộc khởi nghĩa phải được tiến hành ngay. (Báo Thanh Niên)

Ngày 11 tháng 3 năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy lâm thời Quảng Ngãi và các cán bộ cách mạng ở Ba Tơ, cuộc khởi nghĩa bắt đầu. Nguyễn Đôn, Phạm Kiệt và Nguyễn Khoách là những người được phân công giữ vai trò chỉ huy chính. Các lực lượng nhanh chóng tập hợp, quần chúng ở nhiều địa phương cũng đứng lên phối hợp. Từ các vùng Trường An, Suối Loa, Nước Lá, Nước Gia..., người dân mang theo giáo mác, dao rựa và cờ đỏ sao vàng kéo về Ba Tơ. (bto.quangngai.gov.vn)

Buổi chiều hôm ấy, tại sân vận động Ba Tơ, một cuộc mít tinh lớn được tổ chức. Không còn cảnh những người tù bị giam lỏng trong Căng an trí nữa. Trước mắt họ là một biển người Kinh và Hrê cùng đứng dưới những lá cờ cách mạng. Chính quyền cũ ở Ba Tơ bị đánh đổ, chính quyền cách mạng được thành lập.

Chỉ một ngày sau, Đội du kích Ba Tơ ra đời.

Ban đầu, lực lượng chỉ có vài chục người với vũ khí còn rất thiếu thốn. Theo tư liệu của tỉnh Quảng Ngãi, ngày 12 tháng 3 năm 1945, Đội du kích Ba Tơ được thành lập với 28 người, do Phạm Kiệt làm Đội trưởng và Nguyễn Đôn làm Chính trị viên. Đây là đội du kích đầu tiên được thành lập ở Nam Trung Bộ. (sovhttdl.quangngai.gov.vn)

Nguyễn Đôn, người từng bị đưa đến Ba Tơ để bị cô lập, giờ đây lại đứng giữa một lực lượng vũ trang cách mạng vừa ra đời. Cái nơi mà thực dân Pháp từng nghĩ có thể dùng để làm tiêu tan ý chí của những người cộng sản đã trở thành nơi họ tổ chức lực lượng và chuẩn bị bước vào một chặng đường mới.

Từ Ba Tơ, đội du kích nhanh chóng phát triển. Những người dân địa phương tiếp tục tham gia, cung cấp lương thực và hỗ trợ lực lượng cách mạng. Núi rừng Ba Tơ trở thành căn cứ để đội du kích luyện tập, xây dựng lực lượng và chuẩn bị cho những nhiệm vụ tiếp theo. Chỉ vài tháng sau, lực lượng ấy đã phát triển lên hàng trăm người và trở thành một trong những lực lượng quan trọng tham gia Tổng khởi nghĩa Tháng Tám ở Quảng Ngãi. (Thư Viện Quảng Ngãi)

Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Đôn tiếp tục cuộc đời của một người lính cách mạng. Ông tham gia kháng chiến chống Pháp, sau này trở thành một cán bộ quân sự cấp cao, từng giữ cương vị Bí thư Liên khu 5, Tư lệnh Quân khu 5 và Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Nhưng có lẽ trong ký ức của ông, những ngày ở Ba Tơ vẫn là một phần đặc biệt của cuộc đời, bởi đó là nơi ông và những người đồng chí đã biến một nơi giam lỏng thành một căn cứ cách mạng, biến những tháng ngày bị quản thúc thành thời gian chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy làm rung chuyển cả vùng Nam Trung Bộ. (baochinhphu.vn)

Ngày nay, Ba Tơ đã khác xa Ba Tơ của tám mươi năm trước. Những con đường xuyên núi đã được mở rộng, những bản làng ngày càng khang trang, cuộc sống của đồng bào Hrê đã có nhiều đổi thay. Núi Cao Muôn vẫn đứng đó, xanh thẳm giữa đất trời, nhưng không còn là nơi những toán quân phải len lỏi qua rừng trong những ngày chuẩn bị khởi nghĩa.

Nếu chỉ nhìn vào Ba Tơ hôm nay, có lẽ rất khó hình dung rằng nơi này từng có một “Căng an trí”, nơi hàng chục người tù chính trị bị đưa đến với hy vọng họ sẽ bị cô lập và quên đi con đường cách mạng. Càng khó hình dung rằng chính những con người bị giam lỏng ấy lại là những người góp phần biến vùng đất này thành một căn cứ cách mạng và làm nên một cuộc khởi nghĩa thắng lợi.

Câu chuyện của Nguyễn Đôn vì thế không chỉ là câu chuyện về một người tù chính trị sau này trở thành một vị tướng. Điều đáng nhớ hơn là cách ông cùng những người đồng chí đã nhìn thấy một cơ hội ngay trong hoàn cảnh tưởng như không còn hy vọng. Họ bị đưa lên rừng để bị cô lập, nhưng họ đã tìm cách kết nối với nhau và với nhân dân. Họ bị tước tự do, nhưng vẫn giữ được ý chí. Và khi thời cơ xuất hiện, họ không chần chừ mà biến những năm tháng chuẩn bị âm thầm thành hành động.

Có những ngọn lửa được thắp lên giữa quảng trường đông người, nhưng cũng có những ngọn lửa bắt đầu từ một nơi tối tăm và tưởng như bị lãng quên. Ngọn lửa ở Căng an trí Ba Tơ là một ngọn lửa như thế. Nó âm ỉ qua những năm tháng tù đày, được giữ bằng niềm tin của những người tù chính trị, được tiếp sức bởi đồng bào Ba Tơ, rồi bùng lên vào tháng 3 năm 1945 để trở thành một phần của dòng chảy dẫn đến Cách mạng Tháng Tám.