NGƯỜI GIỮ NGỌN LỬA TRONG NHÀ LAO TÂN HIỆP - Nguyên Bí thư Đảng ủy Nhà lao Tân Hiệp – Ông Nguyễn Trọng Tâm

Có những câu chuyện lịch sử khi đọc lên, tôi có cảm giác như đang được ngồi trước một người đi trước, lắng nghe giọng kể chậm rãi mà sâu nặng. Câu chuyện về ông Nguyễn Trọng Tâm, nguyên Bí thư Đảng ủy Nhà lao Tân Hiệp, đến với tôi bằng cảm giác như thế. Không ồn ào, không phô trương, nhưng càng tìm hiểu, tôi càng thấy phía sau cuộc vượt ngục ngày 2 tháng 12 năm 1956 là một ý chí lớn lao, một niềm tin bền bỉ và một sức mạnh tổ chức phi thường.

Nhà lao Tân Hiệp, nay thuộc khu vực phường Tân Tiến, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai (nay là phường Tam Hiệp, thành phố Đồng Nai), hôm nay đã trở thành một địa danh lịch sử. Nhưng hơn nửa thế kỷ trước, nơi ấy là chốn giam cầm khắc nghiệt. Những bức tường, hàng rào kẽm gai, tháp canh, lính gác và kho súng được dựng lên để khóa chặt thân thể những người yêu nước. Địch tưởng rằng chỉ cần nhốt con người vào lao tù là có thể dập tắt ý chí đấu tranh. Nhưng chính trong nơi tưởng như tối tăm nhất ấy, ngọn lửa cách mạng vẫn âm thầm cháy.

Tôi hình dung ông Nguyễn Trọng Tâm trong những ngày tháng ấy không chỉ là một người tù. Ông là người giữ mối dây liên kết giữa những người cộng sản đang bị giam cầm. Giữa hơn một nghìn tù nhân, trong đó có nhiều đảng viên cách mạng, việc giữ được tổ chức, giữ được bí mật và giữ được niềm tin không hề đơn giản. Một ánh mắt, một ám hiệu, một lần tranh thủ trong giờ ăn cơm hay sinh hoạt tập thể đều có thể trở thành cách để những người tù nhận ra nhau, trao đổi với nhau, chuẩn bị cho một việc lớn.

Điều làm tôi xúc động nhất là trong hoàn cảnh bị bao vây, theo dõi và có thể bị đàn áp bất cứ lúc nào, những người tù cách mạng vẫn không rơi vào tuyệt vọng. Dưới sự lãnh đạo của Đảng ủy Nhà lao Tân Hiệp do ông Nguyễn Trọng Tâm làm bí thư, họ âm thầm chuẩn bị cho cuộc vượt ngục. Đó không phải là một hành động bồng bột. Đó là sự lựa chọn của những con người hiểu rõ hiểm nguy nhưng vẫn quyết tâm trở về với cách mạng, trở về với nhân dân, tiếp tục con đường đấu tranh vì độc lập, tự do.

Nếu như trong một trận đánh, ta thường nhớ đến những người xông lên phía trước, thì trong câu chuyện Nhà lao Tân Hiệp, tôi lại nghĩ nhiều đến những con người lặng lẽ chuẩn bị ở phía sau. Không có sự chuẩn bị ấy, không có kỷ luật ấy, không có niềm tin được giữ gìn từng ngày trong lao tù ấy, có lẽ tiếng kẻng chiều 2 tháng 12 năm 1956 đã không thể trở thành tín hiệu của một cuộc nổi dậy lịch sử.

Chiều hôm ấy, sau tiếng kẻng lúc 17 giờ 30 phút, hàng trăm tù chính trị đồng loạt vùng dậy. Những người tay không lao về phía kho súng, giáp lá cà với lính địch, mở đường cho cuộc vượt thoát. Đó là thời khắc mà sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc. Nhưng những người tù đã không lùi bước. Họ hiểu rằng phía sau bức tường nhà lao là con đường trở lại với cách mạng, là cơ hội tiếp tục chiến đấu, là khát vọng tự do mà không một nhà tù nào có thể giam giữ.

Cuộc vượt ngục ấy đã giải thoát 462 tù nhân chính trị, nhưng cũng có 22 người ngã xuống trong khu vực nhà lao. Vì vậy, khi nhắc đến Nhà lao Tân Hiệp, tôi không chỉ nghĩ đến một chiến công. Tôi còn nghĩ đến sự hy sinh. Có người đã bước qua cổng ngục để trở về với hàng ngũ cách mạng. Có người đã gửi lại máu mình trên mảnh đất Biên Hòa. Và có những người như ông Nguyễn Trọng Tâm đã góp phần làm nên sức mạnh thầm lặng phía sau cuộc nổi dậy ấy: sức mạnh của tổ chức, của lý tưởng, của lòng tin không chịu khuất phục.

Sau này, khi di tích Nhà lao Tân Hiệp được nhắc đến trong công tác trùng tu, tôn tạo, ông Nguyễn Trọng Tâm vẫn được ghi nhận là người đau đáu với việc giữ gìn giá trị lịch sử nơi này. Điều đó khiến tôi càng kính trọng ông hơn. Bởi người chiến sĩ ấy không chỉ chiến đấu trong quá khứ, mà còn mong muốn ký ức lịch sử được gìn giữ cho thế hệ mai sau. Giữ lại một di tích không chỉ là giữ lại vài bức tường hay một khu đất. Đó là giữ lại chứng tích của lòng yêu nước, giữ lại lời nhắc nhở rằng đã có những con người từng đánh đổi cả tuổi trẻ, tự do và mạng sống để đất nước có ngày hôm nay.

Từ câu chuyện của ông Nguyễn Trọng Tâm, tôi hiểu thêm rằng lòng dũng cảm không chỉ nằm ở giây phút xông lên trước mũi súng. Lòng dũng cảm còn là sự bền bỉ giữ vững niềm tin trong những ngày bị giam cầm. Là biết im lặng đúng lúc, hành động đúng lúc, đặt lợi ích chung lên trên sự an toàn của bản thân. Và hơn hết, làm nên việc lớn không thể chỉ có nhiệt huyết, mà cần có tổ chức, kỷ luật, trách nhiệm và lý tưởng rõ ràng.

Hôm nay, khi sống giữa thành phố Đồng Nai đang đổi mới từng ngày, chúng ta càng cần nhớ đến những địa chỉ đỏ như Nhà lao Tân Hiệp. Thế hệ trẻ không còn phải nghe tiếng súng, không còn phải đối diện với nhà tù và kẽm gai, nhưng vẫn có trách nhiệm của thời bình: học tập nghiêm túc, lao động tử tế, sống có ích, biết yêu quê hương và không thờ ơ với lịch sử địa phương.

Theo bước chân những người anh hùng như ông Nguyễn Trọng Tâm không có nghĩa là lặp lại quá khứ chiến tranh. Theo bước chân ông là giữ trong mình một ngọn lửa: ngọn lửa của lòng yêu nước, của niềm tin, của trách nhiệm với cộng đồng. Ngọn lửa ấy từng cháy trong Nhà lao Tân Hiệp năm xưa, và hôm nay cần tiếp tục được thắp sáng trong trái tim những người trẻ Đồng Nai.