NGƯỜI GIỮ NGỌN LỬA TRONG NHỮNG MÁI CHÙA KHMER

Có những con người bước vào lịch sử không phải từ tiếng súng đầu tiên của một trận đánh, cũng không phải từ một chiến công vang dội trên chiến trường. Họ bước vào lịch sử bằng những con đường lặng lẽ hơn: một mái chùa, một lớp học, một trang kinh, một cuộc gặp gỡ giữa những người cùng chung nỗi đau mất nước.

Huỳnh Cương là một con người như thế.

Ông sinh ngày 5 tháng 5 năm 1925 tại làng Vĩnh Phước, quận Vĩnh Châu, tỉnh Bạc Liêu, vùng đất nay thuộc tỉnh Sóc Trăng. Là người Khmer, theo Phật giáo Nam tông, tuổi thơ và những năm tháng đầu đời của Huỳnh Cương gắn với ruộng đồng, với phum sóc và những mái chùa cổ kính của miền Tây Nam Bộ.

Trong một vùng đất mà chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục và đời sống tinh thần của cộng đồng Khmer, con đường tu hành đã đưa Huỳnh Cương đến gần hơn với đồng bào.

Nhưng chính từ nơi tưởng như chỉ có sự tĩnh lặng ấy, một ngọn lửa khác dần được thắp lên.

TỪ MÁI CHÙA ĐẾN NHỮNG NỖI ĐAU CỦA QUÊ HƯƠNG

Những năm từ 1925 đến 1953, Huỳnh Cương vừa làm ruộng phụ giúp gia đình, vừa đi tu. Cuộc sống ấy đưa ông đến gần với đời sống của người dân nghèo, đặc biệt là đồng bào Khmer ở Vĩnh Châu và các vùng lân cận.

Đó là một thời kỳ đất nước còn chìm trong chiến tranh và áp bức. Những phum sóc nghèo, những người nông dân quanh năm gắn với ruộng đồng, những sư sãi và trí thức Khmer đứng trước một câu hỏi lớn của thời đại: làm thế nào để giữ được cộng đồng, giữ được văn hóa, và quan trọng hơn, làm thế nào để giành lại quyền sống của một dân tộc đang chịu cảnh mất nước?

Năm 1953, Huỳnh Cương bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng.

Con đường hoạt động của ông không bắt đầu bằng những đơn vị vũ trang hay những trận đánh. Nó bắt đầu từ việc xây dựng cơ sở trong học sinh, giáo viên, sư sãi và đồng bào Khmer ở thị xã Sóc Trăng và huyện Vĩnh Châu.

Đó là một công việc đặc biệt khó khăn.

Bởi mỗi lớp học, mỗi ngôi chùa, mỗi phum sóc đều có thể trở thành nơi bị theo dõi. Một người sư có thể bị nghi ngờ. Một người thầy có thể bị kiểm soát. Một cuộc gặp giữa những người cùng chí hướng có thể trở thành cái cớ cho một cuộc bắt bớ.

Nhưng chính sự hiểu biết về cộng đồng đã trở thành sức mạnh của Huỳnh Cương.

Ông hiểu rằng muốn xây dựng phong trào trong đồng bào Khmer thì không thể tách rời đời sống văn hóa, tín ngưỡng và tâm tư của họ. Cách mạng muốn bén rễ phải đi qua lòng dân; muốn đi sâu vào phum sóc phải biết tôn trọng tiếng nói, phong tục, tín ngưỡng và phẩm giá của đồng bào.

Vì thế, công việc của ông âm thầm nhưng rộng lớn.

Những người trẻ được giác ngộ.

Những giáo viên yêu nước được kết nối.

Những sư sãi có tinh thần dân tộc được vận động.

Những người dân trong các phum sóc dần hiểu rằng cuộc đấu tranh giành độc lập không phải là câu chuyện của riêng một tầng lớp nào, mà là vận mệnh chung của cả cộng đồng.

KHI NGUY HIỂM ĐẾN TỪ TRONG BÓNG TỐI

Hoạt động cách mạng càng phát triển, sự theo dõi của đối phương càng trở nên gắt gao.

Khoảng cuối những năm 1950, hoạt động của Huỳnh Cương bị lộ. Ông từng trở thành mục tiêu trong một kế hoạch ám sát của chính quyền Mỹ - Diệm nhưng may mắn thoát khỏi nguy hiểm. Sau đó, Tỉnh ủy Sóc Trăng tổ chức đưa ông vào vùng căn cứ cách mạng để tiếp tục hoạt động.

Đó là bước ngoặt quan trọng.

Nếu trước đó Huỳnh Cương hoạt động giữa những mái chùa, lớp học và phum sóc, thì từ đây, cuộc đời ông gắn trực tiếp hơn với vùng giải phóng và phong trào cách mạng.

Nhưng điều đáng quý là ông không rời bỏ cộng đồng mà mình đã gắn bó.

Ngược lại, chính sự am hiểu về đồng bào Khmer đã đưa ông trở thành một cán bộ quan trọng trong công tác Khmer vận.

Công việc ấy đòi hỏi không chỉ lòng nhiệt thành mà còn sự kiên nhẫn, khả năng vận động và niềm tin sâu sắc vào sức mạnh của quần chúng.

Trong chiến tranh, có những người cầm súng trực tiếp chiến đấu.

Cũng có những người chiến đấu bằng cách nối những con người lại với nhau.

Huỳnh Cương thuộc về những người thứ hai.

NGỌN LỬA KHÔNG CHỈ DÀNH CHO MỘT DÂN TỘC

Năm 1961, Huỳnh Cương được bầu làm Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Dân tộc Giải phóng Khu Tây Nam Bộ. Sau đó, ông được Trung ương tín nhiệm cử làm Ủy viên Ủy ban Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Ông cũng tham gia Hội đồng Cố vấn của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam.

Những vị trí ấy cho thấy con đường hoạt động của một người con Khmer từ Vĩnh Châu đã vượt khỏi phạm vi một địa phương.

Nhưng đằng sau những chức vụ ấy vẫn là hình ảnh của một người từng bước đi giữa những phum sóc, từng sống trong đời sống của đồng bào, từng hiểu rằng đoàn kết dân tộc chính là một trong những sức mạnh lớn nhất của cuộc đấu tranh.

Ngày 11 tháng 11 năm 1967, Huỳnh Cương được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.

Một năm sau, trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, ông tiếp tục tham gia Hội đồng Cố vấn của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam.

Từ một người tu hành ở Vĩnh Châu, con đường của Huỳnh Cương đã đi qua những phum sóc, những mái chùa, những cơ sở bí mật, những vùng căn cứ và cuối cùng trở thành con đường gắn với vận mệnh của cả miền Nam.

Nhưng điều làm nên ý nghĩa của cuộc đời ông không chỉ nằm ở những chức vụ được giao.

Đó còn là cách một người trí thức Khmer đã biến sự hiểu biết của mình về cộng đồng thành một nhịp cầu đoàn kết.

TRONG NHỮNG NĂM THÁNG HÒA BÌNH

Sau năm 1975, cuộc đời Huỳnh Cương bước sang một chặng đường mới.

Chiến tranh kết thúc, nhưng những vấn đề đặt ra đối với vùng đồng bào dân tộc vẫn còn rất lớn: giáo dục, đời sống, văn hóa, đào tạo cán bộ, xây dựng khối đại đoàn kết.

Từ năm 1974 đến năm 1975, ông từng giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Giải phóng Khu Tây Nam Bộ. Sau ngày đất nước thống nhất, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong hệ thống chính trị, trong đó có Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh Hậu Giang, đại biểu Quốc hội khóa VI, Ủy viên Ban Thường vụ Quốc hội, Ủy viên Hội đồng Dân tộc của Quốc hội và Phó Chủ tịch Quốc hội các khóa VII, VIII.

Đó là những vị trí cao, nhưng điều đáng nhớ về ông vẫn là mối quan tâm đối với đồng bào dân tộc Khmer và công tác dân tộc.

Một trong những dấu ấn của Huỳnh Cương là đóng góp cho giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực Khmer Nam Bộ. Tên tuổi của ông sau này được đặt cho Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Huỳnh Cương tại Sóc Trăng — một ngôi trường dành cho con em đồng bào dân tộc Khmer và các dân tộc thiểu số trong tỉnh.

Điều ấy mang một ý nghĩa đặc biệt.

Người từng đi qua những năm tháng mà việc truyền bá tri thức và xây dựng cơ sở cách mạng phải diễn ra trong âm thầm, cuối đời lại được nhắc nhớ bằng một ngôi trường.

Nếu ngày trước, lớp học và mái chùa từng là nơi gieo những hạt giống đầu tiên của lòng yêu nước, thì sau chiến tranh, trường học trở thành nơi tiếp tục gieo những hạt giống mới cho tương lai.

Những thế hệ học sinh bước qua cổng trường mang tên Huỳnh Cương có thể không còn nghe thấy tiếng súng của chiến tranh.

Nhưng mỗi ngày đến lớp, những con đường ấy vẫn nhắc nhớ về một thế hệ đã từng đánh đổi tuổi trẻ để giữ lấy quyền được học tập, được sống và được làm chủ quê hương.

MỘT NGƯỜI CON KHMER Ở LẠI TRONG LÒNG ĐẤT SÓC TRĂNG

Ngày 4 tháng 3 năm 1997, Huỳnh Cương qua đời.

Ông khép lại cuộc đời 72 năm, trong đó có hơn bốn thập niên gắn bó với quê hương và sự nghiệp cách mạng.

Nhưng có những con người không thật sự rời khỏi nơi họ từng sống.

Họ ở lại trong tên trường.

Ở lại trong ký ức của những phum sóc.

Ở lại trong những mái chùa đã từng che chở cho những người yêu nước.

Ở lại trong những trang sử về một vùng đất nơi người Kinh, người Khmer, người Hoa và nhiều cộng đồng khác đã cùng nhau đi qua những năm tháng khốc liệt của lịch sử.

Huỳnh Cương là một trong những con người như thế.

Cuộc đời ông bắt đầu từ ruộng đồng Vĩnh Phước, đi qua những năm tháng tu hành, rồi bước vào hoạt động cách mạng từ những cơ sở trong học sinh, giáo viên, sư sãi và đồng bào Khmer. Từ một cán bộ hoạt động bí mật, ông trở thành người giữ trọng trách trong Mặt trận Dân tộc Giải phóng, rồi tiếp tục cống hiến trong công cuộc xây dựng đất nước sau ngày hòa bình.

Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy một điều rất đẹp: lòng yêu nước đôi khi không bắt đầu từ những điều lớn lao.

Nó có thể bắt đầu từ tình yêu đối với tiếng nói của dân tộc mình.

Từ mong muốn trẻ em trong phum sóc được học chữ.

Từ sự trăn trở trước cuộc sống của người dân nghèo.

Từ một mái chùa.

Từ một lớp học.

Từ một người sư lặng lẽ bước ra khỏi cánh cửa chùa để đi về phía nhân dân.

Và rồi, từng bước một, những điều nhỏ bé ấy hòa thành một dòng chảy lớn của lịch sử.

Huỳnh Cương đã đi qua một thời đại như thế.

Một thời đại mà những người yêu nước phải biết giữ ngọn lửa trong bóng tối.

Một thời đại mà những mái chùa không chỉ lưu giữ tiếng kinh, mà còn lưu giữ lòng yêu quê hương.

Một thời đại mà những lớp học không chỉ truyền chữ, mà còn truyền niềm tin.

Và một thời đại mà một người con Khmer của Vĩnh Châu đã dành trọn cuộc đời để góp phần nối những con người khác nhau thành một khối đoàn kết chung vì quê hương, đất nước.

Hôm nay, giữa Sóc Trăng thanh bình, những con đường đã không còn tiếng bom, những mái chùa Khmer vẫn vang tiếng kinh buổi sớm, những cánh đồng vẫn trải dài dưới nắng.

Và ở một ngôi trường mang tên Huỳnh Cương, những thế hệ học sinh vẫn tiếp tục mở sách mỗi ngày.

Có lẽ đó chính là cách đẹp nhất để một ngọn lửa ở lại.

Không phải bằng khói súng.

Không phải bằng những tiếng hô vang.

Mà bằng những thế hệ trẻ được học tập, được trưởng thành và tiếp tục viết những trang mới cho quê hương.

Ngọn lửa Huỳnh Cương từng được giữ giữa những mái chùa, những phum sóc và những năm tháng chiến tranh.

Để rồi sau tất cả, ngọn lửa ấy được trao lại cho những trang sách.

Và từ những trang sách ấy, nó tiếp tục đi về phía tương lai.