Người giữ ngọn lửa trong những ngày gian khó – Bài 0134
Câu chuyện này được xây dựng theo hướng tái hiện tổng hợp về một người Thanh niên xung phong trong những năm chiến tranh. Nhân vật Đỗ Thị Hạnh là nhân vật tổng hợp, không phải lời kể lịch sử đã được xác minh của một cá nhân cụ thể. Năm 1972, tại tuyến Trường Sơn, Đỗ Thị Hạnh cùng đồng đội nhận nhiệm vụ bảo đảm giao thông. Khi ấy, tuổi đời còn rất trẻ, nhưng công việc đòi hỏi sự bền bỉ, kỷ luật và khả năng phối hợp. Những người trẻ bước vào nhiệm vụ với hành trang giản dị, mang theo tình cảm gia đình, những ước mơ riêng và niềm tin rằng phần việc của mình có ý nghĩa đối với công việc chung.
Mỗi ngày bắt đầu bằng việc kiểm tra dụng cụ, nhận vị trí và thống nhất cách phối hợp. Đỗ Thị Hạnh thường giữ bên mình chiếc ba lô bạc màu. Đó là vật nhỏ, nhưng mỗi khi nhìn thấy lại nhớ đến quê nhà. Có người nhớ mẹ, người nhớ cha, người nhớ một người bạn, có người chỉ mong một ngày được ngồi bên mâm cơm gia đình. Tuy vậy, khi nhiệm vụ bắt đầu, mọi người tập trung vào công việc. bảo đảm giao thông không phải một công việc có thể làm qua loa. Một sơ suất có thể ảnh hưởng đến cả tổ, vì vậy mọi người luôn nhắc nhau cẩn thận, hỗ trợ nhau và hoàn thành từng phần việc đúng yêu cầu.
Một ngày trong ký ức của Đỗ Thị Hạnh bắt đầu bình thường rồi nhanh chóng trở nên căng thẳng. Thời tiết thay đổi, mặt đường khó đi và công việc phát sinh nhiều hơn dự kiến. Phạm Văn Dũng làm việc ở gần đó. Hai người phối hợp gần như không cần nhiều lời. Một người nhận dụng cụ, một người xử lý phần việc, người thứ ba quan sát và nhắc thời gian. Trong hoàn cảnh thiếu thốn, kinh nghiệm được truyền bằng cách trực tiếp làm cùng nhau. Người đi trước chỉ cho người mới cách giữ sức, cách sắp xếp công việc và cách bình tĩnh trước những tình huống bất ngờ.
Điều đáng nhớ là giữa những giờ căng thẳng vẫn có những phút rất bình thường. Mọi người kể chuyện quê nhà, nói về mùa gặt, món ăn mẹ thường nấu hoặc dự định sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Những câu chuyện ấy giúp tuổi trẻ không bị nuốt mất bởi hoàn cảnh. Đỗ Thị Hạnh vẫn nhớ tiếng cười của đồng đội, một câu nói đùa rất ngắn, một bát nước chuyền tay và những lần cả nhóm động viên nhau. Nhìn từ hôm nay, những chi tiết ấy có vẻ nhỏ, nhưng chính chúng làm cho ký ức trở nên có hình hài và cho thấy những người TNXP cũng là những con người rất đỗi bình thường.
Khó khăn kéo dài khiến sức khỏe và tinh thần bị thử thách. Có ngày mọi người làm việc nhiều giờ, ngủ ít và ăn uống đơn giản. Khi một người mệt, những người khác tự động san sẻ. Người khỏe làm thêm một phần, người có kinh nghiệm hướng dẫn người mới, người có nước chia cho người khát. Tình đồng đội không nằm ở những lời nói lớn mà nằm trong những hành động rất cụ thể. Đỗ Thị Hạnh sau này thường nhớ nhất chính là cảm giác biết rằng khi mình gặp khó khăn, bên cạnh luôn có người sẵn sàng giúp đỡ.
Có một thời điểm Đỗ Thị Hạnh cảm thấy rất nhớ nhà. chiếc ba lô bạc màu được lấy ra khỏi túi, đặt trong lòng bàn tay. Một vật nhỏ bỗng trở thành cả một khoảng trời quê hương. Nhưng tiếng gọi của đồng đội khiến Đỗ Thị Hạnh cất kỷ vật lại và tiếp tục. Đó là một trong rất nhiều khoảnh khắc mà người trẻ học cách đặt cảm xúc riêng bên cạnh trách nhiệm chung. Họ không phải những con người không biết sợ hay không biết mệt. Họ vẫn sợ, vẫn nhớ và vẫn có lúc yếu lòng. Điều đáng quý là họ biết vượt qua những cảm xúc ấy để tiếp tục phần việc của mình.
Trong quá trình làm việc, một bài học quan trọng dần hình thành: dũng cảm không có nghĩa là coi thường nguy hiểm. Dũng cảm là biết nguy hiểm tồn tại, biết tuân thủ kỷ luật và vẫn thực hiện nhiệm vụ một cách bình tĩnh. Người phụ trách thường nhắc cả tổ phải quan sát, phối hợp và không tự ý hành động. Những nguyên tắc tưởng như khô khan lại bảo vệ con người trong hoàn cảnh khó khăn. Sau này, khi trở về cuộc sống bình thường, Đỗ Thị Hạnh nhận ra những bài học về trách nhiệm, kỷ luật và tinh thần tập thể vẫn hữu ích trong mọi công việc.
Cuối một ngày dài, khi công việc được bàn giao, mọi người mới có thời gian ngồi lại. Không có lễ tuyên dương, cũng không có những lời ca ngợi lớn. Chỉ có những gương mặt mệt mỏi, quần áo lấm đất và một khoảng nghỉ ngắn trước nhiệm vụ tiếp theo. Đỗ Thị Hạnh nhìn Phạm Văn Dũng và những người xung quanh, rồi hiểu rằng chính họ đã trở thành một phần của tuổi trẻ của mình. Những người từng gặp nhau trong hoàn cảnh khó khăn thường tạo nên một sợi dây tình cảm rất bền. Sau nhiều năm, chỉ cần nghe lại một địa danh hoặc một câu chuyện, ký ức về nhau có thể trở lại.
Sau chiến tranh, mỗi người đi một hướng. Có người về quê làm ruộng, có người tiếp tục công tác, có người xây dựng gia đình, có người tham gia hoạt động cộng đồng. Nhiều người không tự nhận mình là anh hùng. Họ chỉ nghĩ rằng mình đã làm phần việc của mình trong một giai đoạn đất nước cần sức trẻ. Chính sự giản dị ấy làm cho những câu chuyện TNXP có sức lay động. Lịch sử không chỉ là những sự kiện lớn mà còn là hàng triệu việc làm âm thầm được thực hiện bởi những con người bình thường với trách nhiệm phi thường.
Nhiều năm sau, Đỗ Thị Hạnh bắt đầu kể lại một phần ký ức cho con cháu. Ban đầu câu chuyện chỉ xoay quanh một vài kỷ niệm. Sau đó, con cháu hỏi thêm về địa điểm, đồng đội, công việc và những năm tháng đã qua. Gia đình tìm lại chiếc ba lô bạc màu, ảnh cũ, giấy tờ và liên hệ với người quen. Từ đó, Đỗ Thị Hạnh nhận ra rằng ký ức cần được ghi lại khi còn có thể. Tuy nhiên, ghi lại ký ức không có nghĩa là biến mọi chi tiết thành dữ kiện lịch sử ngay lập tức. Cần phân biệt điều trực tiếp chứng kiến, điều nghe từ người khác và điều chưa có tài liệu đối chứng.
Việc truyền lại câu chuyện cho thế hệ sau vì thế cần sự chân thành và trách nhiệm. Một bài viết tốt không nhất thiết phải làm nhân vật lớn hơn thực tế. Ngược lại, càng giữ được những chi tiết đời thường như bữa cơm, lá thư, kỷ vật, tình bạn và nỗi nhớ nhà thì câu chuyện càng gần với con người. Người trẻ hôm nay không cần trải nghiệm lại chiến tranh để hiểu giá trị của hòa bình. Họ cần được nghe những câu chuyện thật, hiểu những người từng sống trong hoàn cảnh ấy và nhận ra rằng trách nhiệm với cộng đồng luôn bắt đầu từ những việc cụ thể.
Nếu câu chuyện này được sử dụng trong Đề án “Câu chuyện thời hoa lửa”, phần tái hiện cần được thay thế hoặc bổ sung bằng tư liệu nhân chứng thực tế. Cần ghi rõ họ tên, quê quán, đơn vị, thời gian, địa điểm, nhiệm vụ, người cùng đơn vị và những kỷ vật có thể kiểm chứng. Ảnh, thư, giấy khen, sổ tay, hồ sơ hoặc lời kể được ghi âm nên được lưu cùng bài viết để tạo thành hồ sơ tư liệu. Cách làm đó sẽ giúp mỗi câu chuyện không chỉ truyền cảm hứng mà còn trở thành một phần của kho ký ức cộng đồng.
Điều cuối cùng còn lại là giá trị của sự tiếp nối. Một thế hệ đã đi qua chiến tranh; thế hệ sau được sống trong hòa bình. Khoảng cách thời gian có thể rất dài, nhưng câu chuyện về Đỗ Thị Hạnh, Phạm Văn Dũng, tuyến Trường Sơn, bảo đảm giao thông và chiếc ba lô bạc màu có thể tạo nên một nhịp cầu. Nhịp cầu ấy giúp người trẻ hiểu rằng những gì hôm nay đang có không tự nhiên mà đến. Đằng sau sự bình yên là công sức, lựa chọn, sự hy sinh và tinh thần trách nhiệm của rất nhiều người. Kể lại đúng, đủ và có kiểm chứng chính là một cách để giữ ngọn lửa ký ức, để “thời hoa lửa” tiếp tục được truyền từ người này sang người khác bằng sự biết ơn và trân trọng.
Nhìn từ hiện tại, câu chuyện của Đỗ Thị Hạnh còn gợi ra một bài học về cách lưu giữ lịch sử. Không nên chỉ tìm những câu chuyện thật lớn rồi mới nghĩ đến việc ghi chép. Một cuộc đời có thể được lưu giữ từ những mảnh ghép nhỏ: một địa danh, một người bạn, một công việc, một bữa cơm, một lá thư, một vật dụng đã cũ. Khi các mảnh ghép được đối chiếu với nhau, ký ức cá nhân có thể trở thành tư liệu có ý nghĩa đối với cộng đồng. Đó cũng là lý do các thế hệ hôm nay cần chủ động tìm gặp cựu TNXP, lắng nghe bằng thái độ tôn trọng, đặt câu hỏi cụ thể và ghi chép cẩn thận. Những khoảng trống trong ký ức không cần phải được lấp đầy bằng suy đoán. Chúng có thể được giữ nguyên và tiếp tục tìm hiểu. Sự trung thực ấy làm cho câu chuyện có giá trị lâu dài hơn, đồng thời giúp thế hệ sau hiểu rằng lịch sử là một dòng chảy của con người thật, việc thật và ký ức cần được gìn giữ bằng trách nhiệm.
