Người giữ thành Hà Nội đến phút cuối

Hoàng Diệu sinh năm 1829, tên thật là Hoàng Kim Tích, quê ở làng Xuân Đài, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống học hành và sớm thể hiện khả năng học tập nổi bật.

Năm 1853, Hoàng Diệu đỗ Phó bảng. Sau đó, ông được triều đình nhà Nguyễn bổ nhiệm làm quan và lần lượt giữ nhiều chức vụ ở các địa phương khác nhau. Trong thời gian làm quan, ông được biết đến là người thanh liêm, nghiêm túc và có tinh thần trách nhiệm.

Giữa thế kỷ XIX, tình hình đất nước ngày càng khó khăn khi thực dân Pháp từng bước mở rộng cuộc xâm lược. Sau khi chiếm được một số tỉnh ở Nam Kỳ, quân Pháp chuyển hướng ra Bắc Kỳ.

Năm 1873, quân Pháp lần đầu đánh chiếm thành Hà Nội. Sau những biến động quân sự và chính trị, triều đình Nguyễn tiếp tục tìm cách củng cố việc phòng thủ Bắc Kỳ.

Đến năm 1880, Hoàng Diệu được cử làm Tổng đốc Hà Ninh, phụ trách khu vực Hà Nội và một số vùng lân cận. Đây là một vị trí đặc biệt quan trọng trong bối cảnh quân Pháp tiếp tục tìm cách mở rộng quyền kiểm soát ở Bắc Kỳ.

Hoàng Diệu chú trọng việc củng cố thành Hà Nội và chuẩn bị lực lượng phòng thủ. Ông hiểu rằng Hà Nội có vị trí quan trọng về chính trị, quân sự và giao thông nên nếu thành bị mất, tình hình Bắc Kỳ sẽ trở nên nghiêm trọng hơn.

Năm 1882, quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy tiến ra Bắc Kỳ và chuẩn bị tấn công Hà Nội. Hoàng Diệu tổ chức quân dân trong thành chống lại quân Pháp.

Ngày 25 tháng 4 năm 1882, Henri Rivière gửi tối hậu thư yêu cầu quân Nguyễn giao thành. Hoàng Diệu không chấp nhận. Ông chỉ huy quân lính chuẩn bị chống trả.

Quân Pháp sau đó tiến hành tấn công thành Hà Nội. Do có ưu thế về vũ khí, đặc biệt là pháo binh, quân Pháp nhanh chóng tạo áp lực lớn lên hệ thống phòng thủ.

Quân phòng thủ trong thành chống trả nhưng gặp rất nhiều khó khăn. Trong tình thế hỗn loạn, kho thuốc súng trong thành phát nổ, khiến hệ thống phòng thủ càng thêm rối loạn.

Cuối cùng, thành Hà Nội thất thủ.

Hoàng Diệu nhận thấy không thể giữ được thành và phải đối mặt với trách nhiệm của một vị Tổng đốc. Theo các tài liệu lịch sử, ông đã đến Võ Miếu, viết biểu tạ tội gửi triều đình rồi tuẫn tiết bằng cách thắt cổ tại cây đa gần Võ Miếu.

Ông hy sinh ngày 25 tháng 4 năm 1882, ngay sau khi thành Hà Nội thất thủ.

Cái chết của Hoàng Diệu gây xúc động lớn trong nhân dân. Ông được nhớ đến như một vị quan đã lựa chọn cái chết thay vì đầu hàng hoặc hợp tác với quân xâm lược.

Tuy nhiên, để nhìn nhận lịch sử một cách đầy đủ, cần đặt sự kiện này trong hoàn cảnh cụ thể. Nhà Nguyễn lúc đó đang phải đối mặt với một lực lượng quân sự phương Tây có ưu thế lớn về vũ khí và phương tiện chiến tranh. Việc Hà Nội thất thủ không chỉ là kết quả của sự chỉ huy tại thành mà còn liên quan đến nhiều vấn đề về quân sự, chính trị và tình hình của triều đình lúc bấy giờ.

Sau khi Hoàng Diệu hy sinh, quân Pháp tiếp tục mở rộng quyền kiểm soát ở Bắc Kỳ. Năm 1883, tình hình càng trở nên nghiêm trọng và triều đình Huế phải ký các hiệp ước với Pháp.

Ngày nay, Hoàng Diệu được nhắc đến như một nhân vật tiêu biểu của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Tên ông được đặt cho nhiều đường phố và trường học. Tại Hà Nội, phố Hoàng Diệu cũng là một địa danh quen thuộc.

Điều khiến câu chuyện về Hoàng Diệu được ghi nhớ lâu dài không chỉ nằm ở việc ông giữ thành Hà Nội, mà còn ở thái độ của ông trước thất bại. Khi thành mất, ông nhận trách nhiệm và giữ khí tiết của một vị quan trong hoàn cảnh đất nước bị xâm lược.

Cuộc đời Hoàng Diệu phản ánh một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam, khi nhiều quan lại và sĩ phu phải lựa chọn giữa việc chống lại quân xâm lược, hợp tác với chính quyền Pháp hoặc rút lui khỏi chính trường. Hoàng Diệu đã lựa chọn con đường chống Pháp và cuối cùng hy sinh khi thành Hà Nội thất thủ.