Người họa sĩ viết và vẽ dưới lửa đạn
Trong suốt cuộc đời sáng tác nghệ thuật, Đại tá, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm (bút danh Huỳnh Biếc), nguyên Giám đốc Xưởng Mỹ thuật Quân đội đã sáng tác hàng ngàn tác phẩm. Những tác phẩm mà ông để lại từ sơn dầu, bột màu, lụa về đề tài người lính, đời sống, tình quân dân trong chiến tranh đến các ký họa bút chì, chì than, bút sắt… ghi lại những sự kiện lịch sử từ chiến trường trở thành những tư liệu lịch sử quý giá mà ông trả “món nợ cho lịch sử”.
Trong suốt cuộc đời sáng tác nghệ thuật, Đại tá, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm (bút danh Huỳnh Biếc), nguyên Giám đốc Xưởng Mỹ thuật Quân đội đã sáng tác hàng ngàn tác phẩm. Những tác phẩm mà ông để lại từ sơn dầu, bột màu, lụa về đề tài người lính, đời sống, tình quân dân trong chiến tranh đến các ký họa bút chì, chì than, bút sắt… ghi lại những sự kiện lịch sử từ chiến trường trở thành những tư liệu lịch sử quý giá mà ông trả “món nợ cho lịch sử”.
Họa sĩ Phạm Thanh Tâm sinh năm 1933 tại Vĩnh Hào, Vĩnh Lại, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng. Năm 1947, ông được giao nhiệm vụ làm liên lạc ở Ban Tuyên truyền chiến khu 3 (sau là Sở Thông tin Liên khu 3). Nhận thấy ông có năng khiếu mỹ thuật, Họa sĩ Mai Văn Nam đã dạy vẽ riêng cho ông. Ông được chọn dự lớp hội họa kháng chiến (đình Phù Lưu Chanh, chợ Dầu, Bắc Ninh), sau được điều về Ty Thông tin Hưng Yên, vẽ tranh cổ động, tuyên truyền cho kháng chiến. Năm 1950, ông được điều về Trung đoàn 34 làm việc ở báo Tất Thắng, rồi làm báo Quyết Thắng của Đại đoàn 351. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, báo Quyết Thắng được in và phát hành ngay tại mặt trận. Từ chiến dịch lịch sử ấy, họa sĩ Phạm Thanh Tâm đã cho ra đời các tác phẩm nổi bật: “Xuân trong hầm pháo Điện Biên Phủ”, “Ðường lên Ðiện Biên năm xưa”, “Cảnh nhà sàn Ðiện Biên Phủ”. Ðây không chỉ là những tác phẩm có giá trị nghệ thuật mà còn là những tư liệu lịch sử quý giá. “Những giây phút chiến đấu trong chiến dịch Ðiện Biên Phủ là những giây phút không thể nào quên trong cuộc đời tôi, in đậm trong tôi để sau đó tôi ghi lại bằng chính tác phẩm của mình”. Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm tiếp tục có mặt ở những chiến trường ác liệt nhất như Khe Sanh, Quảng Trị, trực tiếp tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh… Trong bom đạn ác liệt, giữa ranh giới của sự sống và cái chết, người chiến sĩ, họa sĩ, phóng viên Phạm Thanh Tâm vẫn không ngừng say mê nghệ thuật. 
Đại tá, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm, năm 2016. Ảnh Thuận Nguyễn. Nhiều tác phẩm đã ra đời trong giai đoạn này như “Cửa ngõ Sài Gòn 30/4/1975”, “Sâu thẳm rừng Trường Sơn”, “Ngày xưa Quảng Trị”. Họa sĩ Phạm Thanh Tâm bộc bạch: “Để vẽ được những bức tranh mang tính thời sự, chân thực, đượm hơi thở của cuộc sống người chiến sĩ, bước chân tôi đã đặt khắp chiến trường. Từ giao thông hào, mâm pháo cao xạ, trận địa chiến đấu bộ binh đến sở chỉ huy, đài quan sát pháo binh tít trên núi cao chót vót… tôi đều có mặt, bất chấp hiểm nguy mưa bom, bão đạn”. Năm 1978, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm được bổ nhiệm Giám đốc Xưởng Mỹ thuật Quân đội. Đây là nơi tập hợp và tổ chức các hoạt động mỹ thuật trong quân đội. Xưởng có sự tham gia của nhiều họa sĩ hai thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, như: Nguyễn Hiêm, Mai Văn Hiến, Sĩ Tốt, Văn Giáo, Nguyễn Bích, Huy Toàn, Nguyễn Như Huân, Văn Đa, Quang Thọ… Từ ngày thành lập, Xưởng Mỹ thuật Quân đội đã xây dựng được nhiều tượng đài lớn, có giá trị nghệ thuật cao như: “Nghĩa trang Trường Sơn”, “Quế Sơn”, “Binh đoàn Tây Nguyên chiến thắng”, “Nguyễn Trãi”, “Chiến thắng sông Lô”, “Đại đoàn Đồng Bằng”, “Chiến thắng Cầu Giẽ”… Ngày 21/11/1989, Xưởng Mỹ thuật Quân đội sát nhập vào Viện Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) với tên gọi Tổ sáng tác tạo hình (theo Quyết định số 376/QĐ) với nhiệm vụ sáng tác những tác phẩm mỹ thuật tạo hình về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng. Sau khi nghỉ hưu (năm 1989), họa sĩ Phạm Thanh Tâm cùng gia đình vào thành phố Hồ Chí Minh sinh sống. Với niềm đam mê hội họa, ông vẫn tiếp tục ghi lại ký ức của mình trong hai cuộc kháng chiến qua hàng nghìn tác phẩm hội họa đa dạng về chất liệu. Trong đó, mảng đề tài về người lính, cuộc sống và tình quân dân chiếm số lượng lớn và là đề tài thành công nhất của ông.
Bức tranh “Em bé Mường Pồn” của Đại tá, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm. Ảnh BTLSQSVN. Tác phẩm của ông được lưu giữ tại nhiều nơi như, Bảo tàng thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lực lượng vũ trang miền Đông Nam bộ, Bảo tàng Quân khu 9, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh Việt Nam, trong bộ sưu tập về tranh thời chiến của Bảo tàng Lịch sử Anh Quốc. Đối với Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, bên cạnh tác phẩm hội họa “Em bé Mường Pồn”, ông đã dành tặng nhiều kỷ vật từng gắn bó qua hai cuộc kháng chiến, như: “Vỏ đạn 37 ly” do chỉ huy Đoàn Không quân Sao đỏ tặng sau khi đơn vị hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bắn rơi máy bay Mỹ trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ vào miền Bắc Việt Nam, tháng 4/1965; “Vỏ bom bi” được ông tìm được tháng 5-1972 tại Đô Lương, Nghệ An, sau đó ông sử dụng để pha màu vẽ khi sáng tác; “Túi đựng mìn Claymo” là chiến lợi phẩm được họa sĩ thu được tại Sài Gòn khi cùng Quân đoàn 2 vào giải phóng miền Nam, tháng 4-1975; “Khăn rằn”, “Bộ dụng cụ vẽ” được ông sử dụng khi sáng tác các tác phẩm của mình. Không chỉ là một họa sĩ, ông còn là một nhà văn, nhà thơ tài năng. Năm 2005, cuốn nhật ký ông viết tại Điện Biên Phủ được nhà xuất bản Asia INK (Anh) phát hành với nhan đề “Drawing under Fire” (Vẽ dưới lửa đạn). Đây là cuốn sách đầu tiên của một người lính Việt Nam tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ được xuất bản tại Anh. Sau đó, tác phẩm được dịch ra tiếng Pháp và nổi tiếng với trang nhật ký được minh họa bằng các bức tranh ký họa được vẽ trực tiếp trên chiến trường. Học giả Sherry buchanan (Chủ bút Nhật báo Wall Street) đã viết: “Nhật ký và những ký họa cho ta thấy một cái nhìn hoàn toàn mới lạ về Thiên anh hùng ca của dân tộc Việt Nam thế kỷ XX. Câu chuyện đầy say mê này đã làm thay đổi toàn bộ những định nghĩa, những hiểu biết của chúng ta về cuộc chiến tranh của dân tộc Việt Nam”. Ngày 30/5/2019, trái tim tràn đầy nhiệt huyết của họa sĩ Phạm Thanh Tâm đã ngừng đập. Ông trở về với chiến trường, về với những người đồng đội năm xưa ở tuổi 86. Không còn hình ảnh người họa sĩ già miệt mài hàng giờ bên giá vẽ nhưng hàng ngàn tác phẩm họa sĩ để lại đủ minh chứng cho một tài năng, một tâm hồn, một trái tim nhiệt huyết vì nghệ thuật. Những tác phẩm đó đã trở thành tư liệu lịch sử vô cùng quý giá để những câu chuyện quá khứ trở nên gần gũi với thế hệ trẻ hôm nay./.
Đại tá, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm, năm 2016. Ảnh Thuận Nguyễn. Nhiều tác phẩm đã ra đời trong giai đoạn này như “Cửa ngõ Sài Gòn 30/4/1975”, “Sâu thẳm rừng Trường Sơn”, “Ngày xưa Quảng Trị”. Họa sĩ Phạm Thanh Tâm bộc bạch: “Để vẽ được những bức tranh mang tính thời sự, chân thực, đượm hơi thở của cuộc sống người chiến sĩ, bước chân tôi đã đặt khắp chiến trường. Từ giao thông hào, mâm pháo cao xạ, trận địa chiến đấu bộ binh đến sở chỉ huy, đài quan sát pháo binh tít trên núi cao chót vót… tôi đều có mặt, bất chấp hiểm nguy mưa bom, bão đạn”. Năm 1978, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm được bổ nhiệm Giám đốc Xưởng Mỹ thuật Quân đội. Đây là nơi tập hợp và tổ chức các hoạt động mỹ thuật trong quân đội. Xưởng có sự tham gia của nhiều họa sĩ hai thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, như: Nguyễn Hiêm, Mai Văn Hiến, Sĩ Tốt, Văn Giáo, Nguyễn Bích, Huy Toàn, Nguyễn Như Huân, Văn Đa, Quang Thọ… Từ ngày thành lập, Xưởng Mỹ thuật Quân đội đã xây dựng được nhiều tượng đài lớn, có giá trị nghệ thuật cao như: “Nghĩa trang Trường Sơn”, “Quế Sơn”, “Binh đoàn Tây Nguyên chiến thắng”, “Nguyễn Trãi”, “Chiến thắng sông Lô”, “Đại đoàn Đồng Bằng”, “Chiến thắng Cầu Giẽ”… Ngày 21/11/1989, Xưởng Mỹ thuật Quân đội sát nhập vào Viện Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) với tên gọi Tổ sáng tác tạo hình (theo Quyết định số 376/QĐ) với nhiệm vụ sáng tác những tác phẩm mỹ thuật tạo hình về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng. Sau khi nghỉ hưu (năm 1989), họa sĩ Phạm Thanh Tâm cùng gia đình vào thành phố Hồ Chí Minh sinh sống. Với niềm đam mê hội họa, ông vẫn tiếp tục ghi lại ký ức của mình trong hai cuộc kháng chiến qua hàng nghìn tác phẩm hội họa đa dạng về chất liệu. Trong đó, mảng đề tài về người lính, cuộc sống và tình quân dân chiếm số lượng lớn và là đề tài thành công nhất của ông.
Bức tranh “Em bé Mường Pồn” của Đại tá, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm. Ảnh BTLSQSVN. Tác phẩm của ông được lưu giữ tại nhiều nơi như, Bảo tàng thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lực lượng vũ trang miền Đông Nam bộ, Bảo tàng Quân khu 9, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh Việt Nam, trong bộ sưu tập về tranh thời chiến của Bảo tàng Lịch sử Anh Quốc. Đối với Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, bên cạnh tác phẩm hội họa “Em bé Mường Pồn”, ông đã dành tặng nhiều kỷ vật từng gắn bó qua hai cuộc kháng chiến, như: “Vỏ đạn 37 ly” do chỉ huy Đoàn Không quân Sao đỏ tặng sau khi đơn vị hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bắn rơi máy bay Mỹ trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ vào miền Bắc Việt Nam, tháng 4/1965; “Vỏ bom bi” được ông tìm được tháng 5-1972 tại Đô Lương, Nghệ An, sau đó ông sử dụng để pha màu vẽ khi sáng tác; “Túi đựng mìn Claymo” là chiến lợi phẩm được họa sĩ thu được tại Sài Gòn khi cùng Quân đoàn 2 vào giải phóng miền Nam, tháng 4-1975; “Khăn rằn”, “Bộ dụng cụ vẽ” được ông sử dụng khi sáng tác các tác phẩm của mình. Không chỉ là một họa sĩ, ông còn là một nhà văn, nhà thơ tài năng. Năm 2005, cuốn nhật ký ông viết tại Điện Biên Phủ được nhà xuất bản Asia INK (Anh) phát hành với nhan đề “Drawing under Fire” (Vẽ dưới lửa đạn). Đây là cuốn sách đầu tiên của một người lính Việt Nam tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ được xuất bản tại Anh. Sau đó, tác phẩm được dịch ra tiếng Pháp và nổi tiếng với trang nhật ký được minh họa bằng các bức tranh ký họa được vẽ trực tiếp trên chiến trường. Học giả Sherry buchanan (Chủ bút Nhật báo Wall Street) đã viết: “Nhật ký và những ký họa cho ta thấy một cái nhìn hoàn toàn mới lạ về Thiên anh hùng ca của dân tộc Việt Nam thế kỷ XX. Câu chuyện đầy say mê này đã làm thay đổi toàn bộ những định nghĩa, những hiểu biết của chúng ta về cuộc chiến tranh của dân tộc Việt Nam”. Ngày 30/5/2019, trái tim tràn đầy nhiệt huyết của họa sĩ Phạm Thanh Tâm đã ngừng đập. Ông trở về với chiến trường, về với những người đồng đội năm xưa ở tuổi 86. Không còn hình ảnh người họa sĩ già miệt mài hàng giờ bên giá vẽ nhưng hàng ngàn tác phẩm họa sĩ để lại đủ minh chứng cho một tài năng, một tâm hồn, một trái tim nhiệt huyết vì nghệ thuật. Những tác phẩm đó đã trở thành tư liệu lịch sử vô cùng quý giá để những câu chuyện quá khứ trở nên gần gũi với thế hệ trẻ hôm nay./.
