Người học trò không muốn chỉ học thuộc sách

Từ nhỏ, Đặng Huy Trứ đã nổi tiếng là người chăm học.

Nhưng điều khiến ông khác với nhiều người cùng thời không chỉ nằm ở khả năng ghi nhớ kinh sách. Ông thường đặt câu hỏi.

Một hôm, trong buổi học, thầy giảng về đạo trị nước. Các học trò chăm chú lắng nghe. Khi bài giảng kết thúc, mọi người lần lượt đọc lại những câu chữ trong sách.

Trứ vẫn ngồi yên.

Thầy giáo nhìn ông:

“Con còn điều gì chưa hiểu?”

Trứ lễ phép đáp:

“Thưa thầy, con hiểu lời sách. Nhưng con muốn biết nếu đem những lời ấy áp dụng vào cuộc sống thì phải làm thế nào?”

Căn phòng im lặng.

Câu hỏi ấy khiến người thầy chú ý.

Trứ không phải người phủ nhận sách vở. Ngược lại, ông rất coi trọng việc học. Nhưng ông muốn kiến thức phải đi vào đời sống.

Ông quan sát những người nông dân quanh mình. Có người quanh năm vất vả mà vẫn nghèo. Có người phải bán cả ruộng đất khi mất mùa. Có người làm nghề thủ công nhưng sản phẩm khó tìm được nơi tiêu thụ.

Trứ bắt đầu hiểu rằng trị nước không thể chỉ nằm trên trang giấy.

Một quốc gia muốn mạnh cần có người tài, có kinh tế, có kỹ nghệ, có quân đội và có những người biết nhìn ra thế giới.

Những suy nghĩ ấy ngày càng rõ ràng khi ông trưởng thành.

Con đường khoa cử đưa ông tiến gần tới chốn quan trường. Nhưng ông không muốn trở thành một viên quan chỉ biết đọc văn bản, làm tờ trình rồi chờ mệnh lệnh.

Ông muốn nhìn tận mắt.

Muốn biết dân sống thế nào.

Muốn biết quan lại làm việc ra sao.

Muốn biết hàng hóa từ đâu đến, đi về đâu.

Muốn biết tại sao một số nước phương Tây có thể chế tạo những con tàu khổng lồ và những loại vũ khí mà Việt Nam chưa có.

Đối với Trứ, học không chỉ là nhớ.

Học là để hiểu.

Hiểu để hành động.

Và hành động để cứu đời.

Có lẽ chính từ những năm tháng ấy, trong tâm trí người học trò trẻ đã hình thành một quan niệm sẽ theo ông suốt cuộc đời: tri thức không có ý nghĩa nếu tách khỏi cuộc sống của nhân dân và vận mệnh đất nước.

Nhiều năm sau, khi đã làm quan, ông vẫn giữ thói quen quan sát và ghi chép.

Những trang sách ông đọc không còn chỉ là kinh điển.

Đó còn là những gì ông nhìn thấy trên đường đời.

Và với Đặng Huy Trứ, cả xã hội chính là một cuốn sách lớn.