Người khám phá những bí ẩn từ lòng đất

Tôi đã có dịp tiếp xúc với nhiều nhà địa chất tham gia cụm công trình Bản đồ địa chất, bản đồ khoáng sản tỷ lệ 1/500.000- vừa được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. Mỗi người mỗi vẻ, nhưng mẫu số chung của họ là tình yêu nghề nghiệp vô bờ bến, niềm đam mê tìm tòi khám phá những bí ẩn dưới lòng đất. Trong số đó, Anh hùng Lao động Nguyễn Xuân Bao là một người không thể không nhắc đến.

• Nhà địa chất đi “B”

Từ đất Quảng Nam, năm 1954, Nguyễn Xuân Bao cùng đoàn học sinh miền Nam tập kết ra Bắc, rồi đến với ngành địa chất như cái duyên mà cũng là cái nghiệp. Và ông đã gắn chặt đời mình với ngành suốt 60 năm qua, thời gian đủ để cống hiến và thực hiện ước mơ thuở thiếu thời là được đặt chân đến mọi miền đất nước và khơi dậy “tiếng nói” từ lòng đất.

Tham gia lớp đào tạo đầu tiên về địa chất của nước ta do các chuyên gia Liên Xô đảm nhận, tuy chỉ kéo dài có 5 tháng nhưng Nguyễn Xuân Bao cùng các đồng nghiệp đã có được một tình yêu mãnh liệt đối với ngành khoa học non trẻ của đất nước. Kết thúc khóa học, ông lại theo chân các chuyên gia nước ngoài lặn lội đi khắp các vùng mỏ ở khu vực phía Bắc để chỉnh lý những bản đồ địa chất do Pháp để lại.

Từ năm 1956, khi Trường Đại học Bách khoa Hà Nội mở khóa đại học đầu tiên về mỏ địa chất, lần lượt những học viên của lớp địa chất đầu tiên trở về học để bổ túc kiến thức. Cứ thế, công việc rồi học hành rồi lại công việc đã “nuốt trọn” tuổi thanh xuân của ông.

Bước chân ông đã qua khắp các vùng Tây Bắc, Đông Bắc, đồng bằng Bắc bộ để tham gia hàng chục công trình khoa học có giá trị, trong đó ông là chủ biên báo cáo địa chất vùng Hòa Bình - Suốt Rút (1972) để bảo đảm cơ sở luận chứng xây dựng công trình thủy điện Hòa Bình.

Sau Hiệp định Paris, hòa với khí thế đi B của các lực lượng vũ trang, Thanh niên xung phong…, ngành địa chất đã quyết định cử một đoàn cán bộ vào khu vực miền Trung, Tây Nguyên để tìm kiếm, thăm dò và chuẩn bị vẽ bản đồ tỷ lệ 1/200.000 Quảng Nam do kỹ sư Nguyễn Xuân Bao làm trưởng đoàn.

Đầu năm 1974, đoàn địa chất đi B xuất phát, theo bộ đội Nam tiến trên đường Hồ Chí Minh sang Lào rồi vòng về ngã ba Đông Dương và đóng quân tại Plây Cần, thuộc địa bàn tỉnh Kon Tum. Chỉ trong 6 tháng, ngày nghỉ đêm đi, 40 nhà địa chất đã đi gần hết vùng đất ở Tây Nguyên và Nam Trung bộ mà ta đã giải phóng, không ít lần đối mặt với quân ngụy, có những lần khảo sát chỉ cách đồn giặc chưa đến 1km. Sau chuyến đi B này, ông cùng các đồng nghiệp đã chở về Bắc hai xe tải các loại mẫu thu thập được.

• Công trình thế kỷ

Chỉ trong vòng 5 năm sau ngày miền Nam giải phóng, ngành địa chất Việt Nam đã hoàn thành công trình bản đồ địa chất, bản đồ khoáng sản tỷ lệ 1/500.000 trên toàn quốc. Đây là công trình đầu tiên của nước ta đã đánh giá một cách toàn diện tiềm năng khoáng sản trên cả nước, giúp các nhà khoa học trong và ngoài nước hiểu những qui luật cơ bản về sự hình thành và tiến hóa trong không gian và thời gian của các phức hệ vật chất kiến trúc thuộc phần vỏ trái đất ở nước ta.

Ngay sau ngày đất nước thống nhất, trên cơ sở phương án đã trình, Tổng cục Địa chất quyết định cử trên 400 cán bộ ngành địa chất “Nam tiến”. “Chúng tôi đồng loạt xuất quân, khí thế thật hào hùng, trên 400 người được gọi là đoàn 500 (vì thực hiện bản đồ tỷ lệ 1/500.000) chia thành 7 “cánh quân” phủ hết khu vực phía Nam.

Anh Nguyễn Văn Trang (sau này là Liên đoàn trưởng Liên đoàn Bản đồ Địa chất II) phụ trách cánh thứ nhất khu vực Thừa Thiên Huế – Quảng Nam, tôi phụ trách cánh thứ 2 từ Quảng Ngãi đến chân Đèo Cả… Chỉ trong 3 năm, chúng tôi đặt chân đến mọi ngóc ngách ở miền Nam…” - ông Nguyễn Xuân Bao hào hứng kể. Cũng chính trong đợt công tác này, đã có những cán bộ địa chất hy sinh do “đụng” Fullrô như anh Rô Manh Hựu, người dân tộc Kà – Dong hy sinh tại sông Sre Pock tỉnh Đắc Lắc năm 1978.

Năm 1980, cụm công trình Bản đồ Địa chất tỷ lệ 1/500.000 cả nước do đồng chủ biên Trần Đức Lương (hiện là Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam) và Nguyễn Xuân Bao được hợp nhất. Theo đánh giá của Hội đồng nghiệm thu: “Đây là công trình mang tính khoa học cao, có ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc chỉ đạo công tác nghiên cứu địa chất khu vực, tìm kiếm thăm dò khoáng sản và cũng là cơ sở cho các chủ trương chính sách về kinh tế khoáng sản…”. Từ những cống hiến cho khoa học, đặc biệt từ công trình trên, năm 1985, ông Nguyễn Xuân Bao được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Năm 1983, Nguyễn Xuân Bao được phân công vào Nam với cương vị Liên đoàn trưởng Liên đoàn Địa chất 6 đóng tại TPHCM. Ông cùng các đồng nghiệp tiếp tục lao động, cống hiến cho ngành địa chất và được tặng thưởng Huy chương vì sự nghiệp địa chất (1995), Huy chương vì sự nghiệp Công nghiệp (1998), 2 huy chương vì sự nghiệp khoa học công nghệ (1995, 1998)…

Năm 2005, với những giá trị thực tiễn mang lại cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, cụm công trình Bản đồ địa chất, bản đồ khoáng sản tỷ lệ 1/500.000 đã được nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học công nghệ năm 2005.

Cụm công trình với sự góp mặt của 99 nhà khoa học này được đánh giá là “công trình phản ánh một cách khách quan, đầy đủ và khoa học toàn bộ tài nguyên khoáng sản cả nước bao gồm các khoáng sản năng lượng (than, dầu khí, phóng xạ), kim loại, đá quý, nước khoáng. Chỉ ra các tiền đề và dấu hiệu tìm kiếm khoáng sản do có một nền bản đồ địa chất tin cậy…”.