Người không thể bị thu phục — và 15 phút rúng chuyển Sài Gòn

Trong ngăn ký ức của những người từng sống qua những năm tháng chiến tranh, có những cái tên không được ghi trên tấm bảng nào, không xuất hiện trên mặt báo, nhưng lại là sợi chỉ vô hình nối liền những huyền thoại. Mười Hương — tên hoạt động của ông Trần Ngọc Ban, quê xã Bình Giang, tỉnh Ninh Bình — là một người như thế.

Từ cậu bé tiếc hai lá cờ

Ít ai biết rằng cuộc đời tình báo lừng lẫy của Mười Hương bắt đầu bằng một hành động... ngây thơ đến bật cười. Năm 15 tuổi, cậu bé Trần Ngọc Ban bị bắt vào nhà tù thực dân vì quay lại cất hai lá cờ vừa bị lộ — đơn giản chỉ vì tiếc. Thế nhưng, chính từ trong song sắt ấy, bản lĩnh của một con người phi thường đã lộ ra.

Khi nghe bạn hoạt động bị bắt, tự cắt cổ, đang hấp hối trong bệnh viện có lính canh, chàng thanh niên Mười Hương không một phút do dự. Người y tá cơ sở gắt: "Vào để chết à?" Anh trả lời điềm tĩnh: "Chúng tôi là bạn thân. Có lần anh ấy bán cả sách vở cho tôi tiền ăn lúc khốn khó." Và anh vào. Để nhét qua cửa sổ mấy miếng bánh mì, vài đồng bạc lẻ, và cả một trái tim không biết bỏ rơi đồng đội.

Bản tính trung tín ấy không lọt qua mắt những người lãnh đạo cách mạng tinh đời. Chưa tròn 20 tuổi, Mười Hương đã được giao những nhiệm vụ tưởng như chỉ dành cho những con người dày dạn nhất: lập "an toàn khu" giữa lòng Hà Nội, Hải Phòng; một mình đạp xe chở Tổng bí thư Trường Chinh vào trung tâm thủ đô; bắt liên lạc binh vận sĩ quan Nhật ngay trước cửa Sở Mật thám.

Người thầy của những huyền thoại

Cái tên Mười Hương gắn liền với những điệp viên đã đi vào lịch sử: Phạm Xuân Ẩn, Phạm Ngọc Thảo. Chính ông là người nhìn ra tài năng tiềm ẩn của chàng thanh niên Phạm Xuân Ẩn và đưa ra quyết định táo bạo: cử Ẩn sang Mỹ học báo chí, với lời dặn giản dị mà thép như kiếm — phải học thật giỏi để đánh Mỹ.

"Sắt đá tận cùng là người đó, tình cảm hết mức cũng người đó. Quyền biến là người đó mà căn cơ, nguyên tắc cũng là người đó..."

— Ông Mười Thắng (Nguyễn Minh Trí), cụm trưởng cụm điệp báo A10

Ngô Đình Nhu và cuộc đấu trí không có người chiến bại

Năm 1960, Mười Hương bị khai báo, bị bắt và đưa vào nhà giam Chín Hầm ở Huế — nơi khét tiếng bởi những màn tra tấn của Ngô Đình Cẩn. Nhưng điều đáng sợ hơn cả đòn roi lại là cuộc đấu trí với chính Ngô Đình Nhu — bộ não được xem là sắc bén nhất của chính quyền Ngô Đình Diệm. Nhu dùng ánh đèn 500kW chiếu thẳng vào mắt, dùng lý luận sâu sắc nhất để lung lay, dùng mọi thủ thuật thu phục. Năm lần, bảy lượt. Tất cả đều thất bại.

Ngô Đình Nhu cuối cùng phải thốt lên rằng đây là một người cộng sản ngoan cố — nhưng là người "nói nhiều điều phải suy nghĩ". Không thu phục được thì chỉ còn cách thủ tiêu. May mắn thay, lịch sử đã không để điều đó xảy ra.

15 phút rúng chuyển Sài Gòn

Năm 1963, cuộc đảo chính lật đổ Ngô Đình Diệm tạo ra một khe hở lịch sử hẹp như lưỡi dao. Cụm trưởng tình báo A.18 Tư Cang và điệp viên Phạm Xuân Ẩn — người mà Mười Hương đã dìu dắt từ những ngày đầu — cùng lên kế hoạch giải cứu người thầy của mình. Số tiền cần thiết: 100.000 đồng, tương đương 33 lượng vàng. Một khoản khổng lồ. Bà Võ Thị Quê, nhà tư sản yêu nước, không một chút do dự khi biết người cần giải cứu là Mười Hương.

Phạm Xuân Ẩn thuyết phục tên cai ngục: "Mày chịu làm như vậy, sơ hở trong 15 phút thì mày lấy 100.000 tiêu xài, mua xe Mercedes chạy." Cánh cổng nhà tù vừa mở, chiếc Renault của Ẩn đã chờ sẵn. Hai kilomet, rẽ vào ngã tư Bảy Hiền, đổi sang xe taxi, thẳng tiến về Củ Chi. Một chiếc xe đạp, khăn rằn quấn cổ, áo ngắn tay — Mười Hương đạp xe 50 km về căn cứ Bời Lời, Trảng Bàng, dưới bóng chiều chạng vạng, phấn khởi lạ kỳ. Đúng 15 phút sau, toàn thành phố Sài Gòn báo động.

Tôi đọc lại câu chuyện về ông Mười Hương trong một buổi chiều tháng Tư yên tĩnh, khi đường phố Hà Nội đang đông vui, hối hả như chưa từng có gì xảy ra. Chính sự bình thường ấy — được đi học, được tranh luận, được mơ mộng — là thứ mà thế hệ ông đã đánh đổi bằng những năm tháng không một giây lơi lỏng ý chí. Lịch sử không chỉ nằm trong sách giáo khoa. Nó nằm trong những người như Mười Hương — những người không để lại tên trên bảng vàng, nhưng đã viết lên lịch sử bằng chính xương máu và sự trung tín không thể bị bẻ gãy. Chúng ta, thế hệ hôm nay, có trách nhiệm nhớ.