Người kỹ sư tài ba trở về phụng sự Tổ quốc
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa là một nhân vật đặc biệt. Ông không nổi tiếng bởi những trận đánh trực tiếp ngoài chiến trường, mà bởi những đóng góp to lớn trong lĩnh vực nghiên cứu, chế tạo vũ khí và xây dựng nền khoa học kỹ thuật quân sự của nước ta. Từ một kỹ sư tài năng được đào tạo tại châu Âu, ông đã từ bỏ cuộc sống đầy đủ để trở về Tổ quốc, đem toàn bộ trí tuệ và tài năng phục vụ sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Trần Đại Nghĩa tên khai sinh là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Gia đình ông có hoàn cảnh không khá giả nhưng luôn coi trọng việc học. Ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham tìm tòi và đặc biệt yêu thích các môn khoa học tự nhiên. Sau khi học hết bậc trung học với thành tích xuất sắc, ông được sang Pháp du học.
Tại Pháp, Phạm Quang Lễ theo học nhiều ngành kỹ thuật như cơ khí, chế tạo máy, điện và hàng không. Ông tốt nghiệp tại những trường đại học danh tiếng và được làm việc trong các nhà máy, viện nghiên cứu hiện đại của Pháp. Với kiến thức sâu rộng và khả năng nghiên cứu xuất sắc, ông có một tương lai rộng mở. Tuy nhiên, trong lòng người thanh niên ấy luôn đau đáu nỗi nhớ quê hương đang chìm trong khói lửa chiến tranh.
Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán, Phạm Quang Lễ đã có cơ hội gặp Người. Cuộc gặp gỡ ấy đã làm thay đổi cuộc đời ông. Nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh nói về khát vọng xây dựng một nước Việt Nam độc lập, tự do và cần những người trí thức trở về phục vụ Tổ quốc, ông đã quyết định từ bỏ mọi điều kiện thuận lợi ở nước ngoài để về nước. Chính Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt cho ông cái tên mới là Trần Đại Nghĩa, với ý nghĩa là người mang nghĩa lớn đối với dân tộc.
Ngay sau khi trở về Việt Nam, Trần Đại Nghĩa được giao phụ trách công tác nghiên cứu và chế tạo vũ khí. Đây là nhiệm vụ vô cùng khó khăn vì lúc đó nước ta còn rất nghèo, thiếu máy móc, thiếu nguyên liệu và hầu như chưa có nền công nghiệp quốc phòng. Trong những khu rừng Việt Bắc, ông cùng các cộng sự phải tận dụng mọi vật liệu sẵn có để chế tạo súng, đạn và nhiều loại vũ khí phục vụ chiến đấu.
Với kiến thức khoa học và sự sáng tạo không ngừng, Trần Đại Nghĩa đã chỉ đạo nghiên cứu thành công nhiều loại vũ khí quan trọng như súng bazooka, súng không giật SKZ, đạn chống tăng và nhiều loại mìn, lựu đạn cải tiến. Những vũ khí này đã được đưa vào sử dụng trong nhiều chiến dịch lớn, giúp quân đội ta có thêm khả năng tiêu diệt xe tăng, lô cốt và các công sự kiên cố của thực dân Pháp.
Đặc biệt, trong Chiến dịch Biên giới năm 1950 và Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, các loại vũ khí do Trần Đại Nghĩa và đồng sự nghiên cứu đã phát huy hiệu quả cao. Những khẩu súng không giật và bazooka do Việt Nam tự chế tạo đã góp phần phá hủy nhiều công sự của quân Pháp, tạo điều kiện cho bộ đội ta giành thắng lợi. Đó là minh chứng rõ nét cho trí tuệ và sức sáng tạo của người Việt Nam trong hoàn cảnh vô cùng thiếu thốn.
Không chỉ là một nhà khoa học xuất sắc, Trần Đại Nghĩa còn là người thầy tận tụy. Ông luôn dành thời gian đào tạo đội ngũ kỹ sư trẻ, truyền đạt kiến thức và kinh nghiệm nghiên cứu. Ông thường nhắc các học trò rằng khoa học phải phục vụ nhân dân, phục vụ đất nước và không ngừng đổi mới, sáng tạo. Chính nhờ sự dìu dắt của ông, nhiều thế hệ cán bộ khoa học đã trưởng thành, trở thành lực lượng nòng cốt của nền khoa học kỹ thuật Việt Nam.
Sau khi đất nước hòa bình, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng như Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam và đại biểu Quốc hội nhiều khóa. Dù ở cương vị nào, ông cũng luôn giữ phong cách làm việc giản dị, khiêm tốn và tận tâm với công việc. Ông dành trọn cuộc đời để nghiên cứu, đào tạo nhân lực và góp phần xây dựng nền khoa học công nghệ của đất nước.
Với những cống hiến to lớn, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng, được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Ông còn được bầu là Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, ghi nhận những đóng góp nổi bật trong lĩnh vực khoa học.
Ngày 9 tháng 8 năm 1997, Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 83 tuổi. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương sâu sắc đối với giới khoa học và toàn thể nhân dân Việt Nam.
Ngày nay, tên tuổi Trần Đại Nghĩa được đặt cho nhiều trường học, đường phố, giải thưởng khoa học và các công trình nghiên cứu trên cả nước. Hình ảnh người kỹ sư mang trái tim yêu nước, từ bỏ cuộc sống đầy đủ nơi đất khách để trở về phục vụ Tổ quốc, đã trở thành biểu tượng đẹp của trí thức Việt Nam.
Cuộc đời của Giáo sư Trần Đại Nghĩa cho thấy rằng lòng yêu nước không chỉ được thể hiện nơi chiến hào mà còn được thể hiện bằng trí tuệ, sự sáng tạo và tinh thần cống hiến không mệt mỏi. Ông đã góp phần chứng minh rằng một dân tộc dù còn nghèo nhưng nếu biết phát huy trí tuệ và đoàn kết thì vẫn có thể tạo nên những kỳ tích. Tấm gương của ông sẽ mãi là nguồn cảm hứng cho các thế hệ học sinh, sinh viên và những người làm khoa học Việt Nam tiếp tục học tập, nghiên cứu và cống hiến vì sự phát triển của đất nước.
