NGƯỜI LÃNH ĐẠO KHỞI NGHĨA HÙNG LĨNH Ở THANH HÓA
Vũ Văn Bình
1. Người sĩ phu chọn con đường cứu nước
Tống Duy Tân sinh năm 1837 tại làng Bồng Trung, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học, sớm theo con đường khoa cử và từng giữ chức quan trong triều Nguyễn. Khi thực dân Pháp ngày càng mở rộng quyền kiểm soát ở Việt Nam, Tống Duy Tân cũng như nhiều sĩ phu đương thời đứng trước một lựa chọn lớn: tiếp tục con đường quan trường hay đứng lên chống lại sự xâm lược.
Sau khi phong trào Cần Vương bùng nổ năm 1885, Tống Duy Tân hưởng ứng và trở thành một trong những thủ lĩnh quan trọng của phong trào chống Pháp ở Thanh Hóa. Ông cùng các lực lượng yêu nước xây dựng căn cứ ở vùng rừng núi, tập hợp nghĩa quân và tổ chức nhiều hoạt động chống quân Pháp.
Thanh Hóa khi ấy là một địa bàn có vị trí quan trọng. Phía tây là vùng núi rộng lớn, phía đông giáp biển, ở giữa có đồng bằng đông dân cư. Địa hình ấy tạo điều kiện để nghĩa quân có thể xây dựng căn cứ, liên hệ với nhân dân và cơ động giữa nhiều khu vực.
2. Xây dựng căn cứ Hùng Lĩnh
Tống Duy Tân đã lựa chọn vùng Hùng Lĩnh làm một trong những địa bàn quan trọng để tổ chức lực lượng. Đây là khu vực có địa hình núi non hiểm trở, thuận lợi cho việc phòng thủ và che giấu lực lượng.
Nghĩa quân xây dựng căn cứ, tổ chức lực lượng và chuẩn bị lương thực, vũ khí. Trong điều kiện thiếu thốn, việc duy trì một đội quân hoạt động lâu dài là nhiệm vụ rất khó khăn. Người dân địa phương trở thành nguồn hỗ trợ quan trọng cho nghĩa quân.
Tống Duy Tân hiểu rằng nếu chỉ dựa vào một căn cứ cố định thì rất dễ bị quân Pháp bao vây. Vì vậy, nghĩa quân phải tổ chức nhiều điểm hoạt động và tận dụng địa hình để cơ động. Khi quân Pháp tiến hành truy quét, nghĩa quân có thể rút vào vùng núi rồi quay trở lại khi đối phương sơ hở.
3. Cuộc chiến giữa núi rừng Thanh Hóa
Quân Pháp nhiều lần tổ chức các cuộc hành quân nhằm tiêu diệt lực lượng Hùng Lĩnh. Tuy nhiên, địa hình rừng núi khiến quân Pháp gặp nhiều khó khăn. Nghĩa quân thường lựa chọn những vị trí thuận lợi để phục kích và tổ chức các cuộc tấn công bất ngờ.
Tống Duy Tân không có trong tay một lực lượng quân sự hiện đại. Phần lớn nghĩa quân sử dụng những loại vũ khí thu được hoặc tự chế tạo. Trong khi đó, quân Pháp có súng trường, pháo binh và lực lượng được tổ chức theo kiểu quân đội hiện đại.
Chính sự chênh lệch đó khiến nghĩa quân không thể lựa chọn chiến thuật đối đầu lâu dài. Họ phải dựa vào địa hình, sự cơ động và sự hỗ trợ của nhân dân. Những trận đánh tuy không thể thay đổi cục diện chiến tranh nhưng giúp phong trào duy trì hoạt động trong nhiều năm.
4. Phối hợp với các lực lượng Cần Vương
Tống Duy Tân không hoạt động hoàn toàn đơn độc. Phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa lúc đó có nhiều thủ lĩnh và căn cứ khác nhau. Trước đó, Đinh Công Tráng và Phạm Bành đã xây dựng căn cứ Ba Đình. Sau khi Ba Đình thất thủ, các lực lượng chống Pháp tiếp tục hoạt động ở nhiều nơi.
Tống Duy Tân trở thành một trong những người tiếp tục duy trì ngọn lửa kháng chiến tại Thanh Hóa. Ông phối hợp với các thủ lĩnh địa phương, tập hợp những nghĩa quân còn lại và tiếp tục xây dựng lực lượng.
Trong số những người tham gia phong trào Hùng Lĩnh có Cao Điển, một cộng sự quan trọng của Tống Duy Tân. Hai người cùng tổ chức nghĩa quân và chống lại các cuộc truy quét của quân Pháp.
5. Một thủ lĩnh kiên trì trong hoàn cảnh ngày càng khó khăn
Đến những năm cuối thế kỷ XIX, phong trào Cần Vương trên cả nước lần lượt suy yếu. Nhiều thủ lĩnh đã hy sinh hoặc bị bắt. Quân Pháp tăng cường xây dựng hệ thống đồn bốt, kiểm soát giao thông và tìm cách cô lập nghĩa quân khỏi nhân dân.
Tống Duy Tân vẫn tiếp tục chiến đấu. Điều này cho thấy sức bền của phong trào Hùng Lĩnh. Tuy nhiên, càng về sau, lực lượng nghĩa quân càng thiếu lương thực, vũ khí và nhân lực. Các căn cứ bị thu hẹp, những người tham gia phong trào phải đối mặt với sự truy bắt liên tục.
Trong hoàn cảnh ấy, Tống Duy Tân vẫn tìm cách duy trì hoạt động. Ông hiểu rằng một cuộc khởi nghĩa không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm mà còn cần nguồn lực. Khi những nguồn lực ấy ngày càng cạn kiệt, khả năng duy trì cuộc chiến trở nên rất khó khăn.
6. Bị bắt và cái chết của người thủ lĩnh
Sau nhiều năm hoạt động, Tống Duy Tân cuối cùng bị bắt. Theo các tư liệu lịch sử, ông bị bắt vào năm 1892 sau khi bị phản bội. Quân Pháp đưa ông về xử tử tại Thanh Hóa.
Cái chết của Tống Duy Tân đánh dấu một tổn thất lớn đối với phong trào Hùng Lĩnh. Sau khi ông hy sinh, lực lượng kháng chiến tại khu vực này tiếp tục hoạt động dưới sự chỉ huy của một số thủ lĩnh khác nhưng ngày càng suy yếu.
Tống Duy Tân qua đời khi phong trào Cần Vương vẫn còn tiếp diễn ở một số nơi. Nhưng thời kỳ hoạt động của ông đã trở thành một phần quan trọng trong lịch sử chống Pháp ở Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX.
7. Điều còn lại từ Hùng Lĩnh
Tống Duy Tân không thể đánh bại quân Pháp và cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh cuối cùng cũng thất bại. Nhưng lịch sử không chỉ ghi nhận những người chiến thắng. Những người dám đứng lên trong hoàn cảnh khó khăn cũng góp phần tạo nên truyền thống đấu tranh của dân tộc.
Điều đáng chú ý ở Tống Duy Tân là ông xuất thân từ tầng lớp sĩ phu, từng có con đường quan trường nhưng đã lựa chọn tham gia phong trào Cần Vương. Khi cuộc kháng chiến thất bại ở nhiều nơi, ông vẫn tiếp tục chiến đấu và trở thành một trong những thủ lĩnh cuối cùng của phong trào ở Thanh Hóa.
Hùng Lĩnh ngày nay không còn là chiến trường của nghĩa quân, nhưng tên tuổi Tống Duy Tân vẫn gắn với một giai đoạn lịch sử mà người dân Thanh Hóa đã đứng lên chống lại sự cai trị của thực dân Pháp.
Câu chuyện của ông nhắc lại một điều giản dị nhưng sâu sắc: trong những thời khắc đất nước lâm nguy, có những con người đã chấp nhận từ bỏ cuộc sống bình yên, địa vị và cả tính mạng của mình để bảo vệ điều họ tin là đúng. Với Tống Duy Tân, đó là con đường chống ngoại xâm và giữ gìn độc lập của đất nước.
