Người lãnh đạo phong trào Cần Vương ở Tây Bắc
Nguyễn Quang Bích sinh năm 1832, tên hiệu là Ngư Phong, quê ở làng Trình Phố, huyện Kiến Xương, tỉnh Nam Định, nay thuộc tỉnh Thái Bình. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học và sớm thể hiện năng lực học tập.
Năm 1869, Nguyễn Quang Bích đỗ Đình nguyên Hoàng giáp trong kỳ thi Đình. Sau khi đỗ đạt, ông được triều Nguyễn bổ nhiệm làm quan và lần lượt giữ nhiều chức vụ ở các địa phương.
Trong thời gian làm quan, Nguyễn Quang Bích được biết đến là người có học thức và có tinh thần trách nhiệm. Ông từng được cử đến vùng Tây Bắc, nơi có vị trí quan trọng đối với việc bảo vệ vùng biên giới phía Bắc của đất nước.
Đến những năm 1880, tình hình Việt Nam ngày càng căng thẳng khi thực dân Pháp mở rộng quyền kiểm soát ở Bắc Kỳ. Nguyễn Quang Bích khi đó giữ chức Tuần phủ Hưng Hóa, phụ trách một vùng rộng lớn ở Tây Bắc.
Năm 1885, sau khi cuộc phản công của phe chủ chiến tại kinh thành Huế thất bại, vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi nhân dân đứng lên chống thực dân Pháp.
Nguyễn Quang Bích hưởng ứng phong trào. Ông không chấp nhận hợp tác với chính quyền thực dân mà tổ chức lực lượng chống Pháp tại vùng Hưng Hóa và Tây Bắc.
Khu vực hoạt động của Nguyễn Quang Bích có địa hình núi rừng phức tạp, dân cư gồm nhiều cộng đồng dân tộc khác nhau. Ông tìm cách tập hợp các lực lượng địa phương và xây dựng căn cứ ở vùng rừng núi để duy trì hoạt động kháng chiến.
Một trong những người phối hợp với Nguyễn Quang Bích là Nguyễn Văn Giáp, còn gọi là Tiểu Phó, cùng một số thủ lĩnh địa phương khác. Nghĩa quân tổ chức các cuộc chống trả quân Pháp và tìm cách giữ những khu vực căn cứ ở vùng Tây Bắc.
Quân Pháp nhiều lần tổ chức các cuộc tiến công nhằm kiểm soát Hưng Hóa và vùng Tây Bắc. Tuy nhiên, địa hình hiểm trở khiến việc truy quét nghĩa quân gặp nhiều khó khăn.
Nguyễn Quang Bích không có một lực lượng quân sự lớn với trang bị hiện đại. Vì vậy, nghĩa quân chủ yếu dựa vào địa hình, sự hỗ trợ của nhân dân và khả năng cơ động để duy trì hoạt động.
Trong những năm tiếp theo, ông tiếp tục tổ chức lực lượng chống Pháp. Đồng thời, ông còn viết nhiều thơ văn trong thời gian hoạt động ở vùng Tây Bắc. Những tác phẩm của ông phản ánh tâm trạng của một nhà Nho trước cảnh đất nước bị xâm lược và cuộc sống chiến đấu đầy khó khăn.
Nguyễn Quang Bích nhiều lần được triều đình yêu cầu phối hợp với các lực lượng khác trong phong trào Cần Vương. Ông giữ liên hệ với các thủ lĩnh chống Pháp ở Bắc Kỳ và tìm cách duy trì cuộc kháng chiến trong điều kiện ngày càng khó khăn.
Đến cuối những năm 1880, lực lượng của phong trào Cần Vương ở nhiều nơi lần lượt suy yếu. Quân Pháp tăng cường kiểm soát các vùng đồng bằng và trung du, đồng thời mở rộng hệ thống đồn bốt lên miền núi.
Nguyễn Quang Bích vẫn không từ bỏ hoạt động chống Pháp. Tuy nhiên, sức khỏe của ông ngày càng giảm sút.
Năm 1890, Nguyễn Quang Bích qua đời tại vùng Tây Bắc khi phong trào Cần Vương vẫn đang diễn ra. Ông không chứng kiến sự kết thúc của phong trào Hương Khê vào năm 1896.
Nguyễn Quang Bích được lịch sử ghi nhớ với tư cách một trong những lãnh tụ tiêu biểu của phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ. Ông có điểm đặc biệt là vừa là một nhà Nho, một quan lại triều Nguyễn, vừa trực tiếp lãnh đạo lực lượng chống thực dân Pháp.
Cuộc kháng chiến của Nguyễn Quang Bích cuối cùng không thể đánh bại quân Pháp. Tuy nhiên, hoạt động của ông tại Tây Bắc đã góp phần duy trì phong trào chống Pháp trong nhiều năm sau Chiếu Cần Vương.
Bên cạnh vai trò lãnh tụ kháng chiến, Nguyễn Quang Bích còn để lại nhiều tác phẩm thơ văn có giá trị. Qua những sáng tác ấy, có thể thấy tâm trạng của một sĩ phu trước cảnh đất nước mất chủ quyền và những suy nghĩ về trách nhiệm của người trí thức đối với quê hương.
Câu chuyện về Nguyễn Quang Bích cho thấy phong trào Cần Vương diễn ra trên phạm vi rộng, từ Trung Kỳ đến Bắc Kỳ, với nhiều lãnh tụ và căn cứ khác nhau. Dù các cuộc khởi nghĩa cuối cùng thất bại, những người như Nguyễn Quang Bích đã thể hiện rõ thái độ không chấp nhận sự thống trị của thực dân Pháp và góp phần duy trì tinh thần đấu tranh của nhân dân Việt Nam cuối thế kỷ XIX.
