NGƯỜI LÍNH ĐI CÙNG VUA HÀM NGHI TRÊN CON ĐƯỜNG CẦN VƯƠNG

1. Từ người lính xuất thân nghèo khó

Trần Xuân Soạn sinh năm 1849, quê làng Thọ Hạc, huyện Đông Sơn, Thanh Hóa. Ông xuất thân trong một gia đình nghèo và phải đi lính thay cho con trai một gia đình hào phú để có tiền nuôi sống gia đình. Từ một người lính bình thường, nhờ có năng lực và lập nhiều chiến công, ông từng bước được thăng chức trong quân đội nhà Nguyễn. Tư liệu của chính quyền địa phương ghi nhận ông đã được Tôn Thất Thuyết tin dùng, giữ các chức Vệ úy, Lãnh binh, Phó đề đốc và trực tiếp chỉ huy lực lượng “Phấn nghĩa quân”.

Con đường từ một người nghèo trở thành một tướng lĩnh khiến Trần Xuân Soạn có trải nghiệm rất khác với nhiều quan lại xuất thân từ khoa cử. Ông hiểu cuộc sống của người lính và những khó khăn của tầng lớp dân nghèo. Đồng thời, quá trình chiến đấu cũng giúp ông trở thành một võ tướng có thực lực, được phe chủ chiến trong triều đình nhà Nguyễn tin cậy.

2. Trong trận chiến bảo vệ kinh thành Huế

Năm 1885, tình hình tại kinh thành Huế trở nên đặc biệt căng thẳng. Phe chủ chiến trong triều đình nhà Nguyễn, đứng đầu là Tôn Thất Thuyết, chủ trương chống lại sự áp đặt của thực dân Pháp. Trần Xuân Soạn là một trong những võ tướng tham gia lực lượng này.

Đêm 4 rạng sáng 5/7/1885, quân triều đình tiến công quân Pháp tại khu vực đồn Mang Cá và Tòa Khâm sứ. Trần Xuân Soạn trực tiếp chỉ huy lực lượng ở khu vực Mang Cá. Tuy nhiên, cuộc tấn công không thành công. Quân Pháp phản công mạnh, kinh thành Huế thất thủ và triều đình rơi vào tình thế nguy hiểm.

Sau biến cố ấy, nhiều người có thể lựa chọn trở về quê hoặc tìm cách bảo toàn tính mạng. Nhưng Trần Xuân Soạn lại lựa chọn tiếp tục con đường kháng chiến.

3. Theo hộ giá vua Hàm Nghi

Sau khi kinh thành thất thủ, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời Huế. Trần Xuân Soạn cũng tham gia hộ giá nhà vua ra vùng căn cứ. Đây là một hành trình đầy nguy hiểm, bởi quân Pháp đang tìm cách truy bắt lực lượng chủ chiến và kiểm soát các tuyến đường.

Khi vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, lời kêu gọi chống Pháp nhanh chóng lan ra nhiều địa phương. Trần Xuân Soạn được giao nhiệm vụ tổ chức phong trào Cần Vương tại Thanh Hóa. Từ một võ tướng của triều đình, ông trở thành một trong những người trực tiếp tổ chức lực lượng kháng chiến sau khi kinh thành thất thủ.

Điều này cho thấy sự chuyển biến rất rõ trong cuộc đời ông. Nếu trước đó ông chiến đấu với tư cách một tướng quân của triều đình, thì sau năm 1885, cuộc chiến của ông trở thành một phần của phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp.

4. Trách nhiệm giữa lúc phong trào lan rộng

Thanh Hóa là một địa bàn quan trọng của phong trào Cần Vương. Nhiều sĩ phu, thủ lĩnh địa phương và nhân dân tham gia kháng chiến. Trần Xuân Soạn phải tìm cách tập hợp lực lượng, xây dựng căn cứ và duy trì hoạt động trong điều kiện quân Pháp ngày càng siết chặt kiểm soát.

Ông không chỉ dựa vào những người từng là binh lính của triều đình mà phải dựa vào sự tham gia của nhân dân. Những người dân cung cấp lương thực, nơi trú ẩn và thông tin về hoạt động của quân Pháp trở thành một phần của mạng lưới kháng chiến.

Cuộc chiến sau năm 1885 vì vậy không còn đơn thuần là một cuộc chiến giữa hai đội quân. Nó trở thành một phong trào rộng lớn, trong đó những tướng lĩnh như Trần Xuân Soạn đóng vai trò kết nối lực lượng quân sự với phong trào yêu nước ở địa phương.

5. Rời quê hương nhưng không từ bỏ cuộc chiến

Trước sự đàn áp ngày càng mạnh của thực dân Pháp, phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa gặp nhiều khó khăn. Trần Xuân Soạn cuối cùng phải rời khỏi Việt Nam và sang Trung Quốc. Đây là một lựa chọn bất đắc dĩ trong hoàn cảnh lực lượng trong nước bị bao vây.

Nhưng việc rời quê hương không đồng nghĩa với từ bỏ lý tưởng. Trần Xuân Soạn tiếp tục sống trong cộng đồng những người Việt Nam yêu nước ở nước ngoài. Ông thuộc thế hệ sĩ phu và võ tướng phải trải qua những năm tháng lưu vong vì đất nước.

Ông qua đời năm 1923 tại Trung Quốc. Cuộc đời ông kéo dài từ một người lính nghèo đến một tướng lĩnh của triều đình, rồi trở thành người tham gia tổ chức phong trào Cần Vương.

6. Câu chuyện về một người lính không chịu đứng ngoài cuộc

Trần Xuân Soạn không phải là người tạo ra Chiếu Cần Vương, cũng không phải thủ lĩnh nổi tiếng nhất của phong trào. Nhưng ông là một mắt xích quan trọng trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến sau biến cố kinh thành Huế.

Điểm đáng nhớ nhất ở ông là sự lựa chọn. Một người xuất thân nghèo khó, từng phải đi lính để kiếm tiền nuôi gia đình, sau khi có địa vị vẫn lựa chọn đứng về phía lực lượng chống Pháp. Khi triều đình thất thủ, ông không chọn con đường an toàn mà đi theo vua Hàm Nghi và tiếp tục tổ chức kháng chiến.

Lịch sử đôi khi được nhớ bằng những vị vua, những vị tướng và những trận đánh lớn. Nhưng phía sau đó còn có những con người đã lựa chọn một con đường đầy nguy hiểm khi họ hoàn toàn có thể tìm cách sống yên ổn.

Trần Xuân Soạn là một trong những người như vậy – một người lính xuất thân bình dân, trở thành tướng lĩnh và cuối cùng chấp nhận cuộc đời lưu vong vì không muốn từ bỏ cuộc chiến chống ngoại xâm.