NGƯỜI LÍNH ĐI QUA CHIẾN TRANH ĐỂ SUY NGHĨ VỀ HÒA BÌNH

NGƯỜI LÍNH ĐI QUA CHIẾN TRANH ĐỂ SUY NGHĨ VỀ HÒA BÌNH

Có những người khi nhắc đến họ, người ta nhớ ngay đến quân hàm.

Có những người, người ta nhớ đến chức vụ.

Nhưng cũng có những người, càng đọc về họ, ta càng thấy phía sau những cái tên rất lớn ấy vẫn là một con người từng mặc quân phục, từng đứng trước những lựa chọn mà đôi khi chỉ cần sai một bước là phải trả giá bằng cả cuộc đời.

Tôi muốn kể về Nguyễn Chí Vịnh theo cách ấy.

Không bắt đầu từ quân hàm Thượng tướng.

Không bắt đầu từ chiếc ghế Thứ trưởng Bộ Quốc phòng.

Mà bắt đầu từ một người lính trẻ.

Năm 1976, Nguyễn Chí Vịnh nhập ngũ.

Khi ấy, chiến tranh vừa đi qua nhưng đất nước chưa thật sự bước vào những ngày bình yên. Những người lính của thế hệ ấy không có nhiều thời gian để tận hưởng chiến thắng. Họ lại đứng trước những nhiệm vụ mới.

Sau thời gian học tập, huấn luyện, ông có những năm tháng làm nhiệm vụ tại Campuchia. Chính quãng thời gian ấy đã để lại trong ông những trải nghiệm rất khác về chiến tranh, về người lính và về cái giá của một quyết định quân sự. Hồ sơ chính thức ghi ông thực hiện nhiệm vụ tại Campuchia từ năm 1984 đến 1988.

Tôi nghĩ, có lẽ từ chiến trường, ông đã hiểu một điều mà sau này càng trở nên rõ ràng:

Người lính giỏi không phải là người chỉ biết đánh thắng.

Bởi nếu chiến tranh là thứ dễ dàng lựa chọn, thì trên thế giới này đã chẳng có nhiều người phải học cách giữ lấy hòa bình.

Những năm tháng sau đó đưa Nguyễn Chí Vịnh đi theo một con đường rất đặc biệt.

Từ một người lính, ông bước vào lĩnh vực tình báo quốc phòng. Từ những nhiệm vụ âm thầm phía sau, ông dần trở thành một trong những người tham gia hoạch định nhiều vấn đề lớn của quốc phòng Việt Nam.

Nhưng càng đi xa khỏi chiến trường, ông lại càng nói nhiều hơn về một điều tưởng như đối lập với nghề quân sự:

Hòa bình.

Có lần ông nói một câu rất đáng suy nghĩ:

«“Mua vũ khí hiện đại để không phải bắn.”»

Nghe qua tưởng như nghịch lý.

Nhưng với một người từng hiểu chiến tranh, có lẽ đó lại là một trong những cách nói thẳng thắn nhất về quốc phòng.

Một đất nước phải đủ mạnh để không ai muốn dùng vũ lực với mình.

Quân đội phải đủ khả năng chiến đấu để người lính không phải bước vào một cuộc chiến không cần thiết.

Và người làm quốc phòng, suy cho cùng, phải tìm cách để tiếng súng không vang lên.

Đó là một cách nghĩ khác về người lính.

Không phải lúc nào cầm súng cũng có nghĩa là phải nổ súng.

Đôi khi, sức mạnh lớn nhất của một quân đội lại nằm ở việc khiến đối phương hiểu rằng không nên bắt đầu một cuộc chiến.

Nguyễn Chí Vịnh trưởng thành qua hơn bốn thập niên quân ngũ. Ông từng giữ nhiều vị trí trong ngành tình báo quốc phòng, sau đó trở thành Thứ trưởng Bộ Quốc phòng từ năm 2009 đến năm 2021.

Nhưng nếu chỉ kể những chức vụ ấy, câu chuyện sẽ rất dễ biến thành một bản lý lịch.

Điều đáng kể hơn nằm ở sự chuyển đổi của một người lính.

Từ chiến trường sang bàn hội nghị.

Từ những nhiệm vụ phải giữ kín sang những cuộc đối thoại với các quốc gia.

Từ việc nghĩ cách đối phó với chiến tranh sang việc tìm cách xây dựng lòng tin.

Đó không phải là hai thế giới hoàn toàn khác nhau.

Đó là hai mặt của cùng một nhiệm vụ:

bảo vệ đất nước.

Có một thời, người lính Việt Nam được biết đến chủ yếu qua hình ảnh chiến đấu.

Nhưng thế giới thay đổi.

Nếu cứ giữ mãi cách nghĩ của thời chiến, quân đội sẽ không thể bước cùng đất nước trong thời bình.

Nguyễn Chí Vịnh là một trong những người thúc đẩy sự thay đổi ấy.

Ông tham gia thúc đẩy đối ngoại quốc phòng, đóng góp vào việc Việt Nam tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc và xây dựng những cơ chế hợp tác quốc phòng rộng hơn.

Có lẽ đó cũng là lúc hình ảnh người lính trở nên rộng hơn.

Một người lính có thể đứng bên khẩu súng.

Nhưng cũng có thể đứng bên bàn đàm phán.

Có thể bảo vệ Tổ quốc bằng sức mạnh quân sự.

Nhưng cũng có thể bảo vệ Tổ quốc bằng một cuộc đối thoại đúng lúc.

Có thể chuẩn bị cho chiến tranh.

Nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là để không phải có chiến tranh.

Năm 2021, ông nghỉ theo chế độ.

Hai năm sau, ngày 14 tháng 9 năm 2023, Nguyễn Chí Vịnh qua đời.

Một đời quân ngũ khép lại.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào ngày ông rời khỏi cuộc đời, có lẽ vẫn chưa đủ để hiểu một người lính như ông.

Bởi một đời người không nằm ở ngày bắt đầu hay ngày kết thúc.

Nó nằm ở những gì người ấy đã chứng kiến.

Đã lựa chọn.

Đã đánh đổi.

Và đã để lại cho những người đi sau.

Tôi nghĩ về Nguyễn Chí Vịnh như một người lính đã đi một vòng rất dài.

Bắt đầu bằng quân phục.

Đi qua chiến trường.

Đi qua những năm tháng tình báo âm thầm.

Đi qua những cuộc đối thoại quốc phòng.

Và cuối cùng nói rất nhiều về hòa bình.

Có thể đó chính là nghịch lý đẹp nhất của nghề lính:

Người hiểu chiến tranh nhất lại càng mong muốn hòa bình.

Bởi người chưa từng nghe tiếng súng có thể nghĩ chiến tranh chỉ là những dòng chữ trong sách.

Nhưng người từng đứng gần nó sẽ hiểu:

Sau mỗi tiếng súng là một gia đình.

Sau mỗi người lính là một người mẹ.

Sau mỗi quyết định quân sự là những cuộc đời.

Và vì thế, giữ được hòa bình chưa bao giờ là một việc yếu mềm.

Đôi khi, đó là nhiệm vụ khó nhất của một người lính.

Nguyễn Chí Vịnh đã dành phần lớn cuộc đời mình trong quân đội.

Có người sẽ nhớ ông bởi quân hàm.

Có người nhớ bởi những cương vị ông từng đảm nhiệm.

Có người nhớ những phát biểu thẳng và đôi khi gây tranh luận.

Còn tôi muốn nhớ ông ở một hình ảnh khác:

Một người lính đã đi qua chiến tranh, để rồi dành phần đời còn lại suy nghĩ làm thế nào để đất nước có thể đứng vững mà không phải bước vào một cuộc chiến khác.

Và có lẽ, đó cũng là một cách rất đẹp để hiểu hai chữ:

Giữ nước.