Người lính Hoàng Sa và chuyến đi không trở lại

Có những câu chuyện trong lịch sử không có một cái tên cụ thể, nhưng lại được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua ký ức của cả một cộng đồng. Câu chuyện về những người lính Hoàng Sa là một câu chuyện như thế. Họ là những người dân vùng ven biển, đặc biệt là những người dân ở Lý Sơn, Quảng Ngãi, được tuyển chọn vào đội Hoàng Sa để thực hiện những chuyến đi dài ngày trên biển. Người xưa không có những con tàu lớn và hiện đại như ngày nay. Một chuyến đi ra các vùng biển xa có thể kéo dài nhiều tháng và phải đối mặt với rất nhiều hiểm nguy. Theo ghi chép của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục, đội Hoàng Sa được tổ chức thành 70 người, hằng năm vào khoảng tháng 2 hoặc tháng 3 âm lịch thì nhận lệnh ra biển. Họ chuẩn bị lương thực đủ dùng trong nhiều tháng rồi xuống thuyền đi về phía Hoàng Sa. Trên chiếc thuyền nhỏ, những người lính mang theo không chỉ lương thực và dụng cụ mà còn mang theo hy vọng được trở về với gia đình. Có người mới lập gia đình, có người đã có con nhỏ, có người còn cha mẹ già ở quê nhà. Nhưng trước khi đi, họ đều hiểu rằng biển cả không giống con đường trên đất liền. Không ai có thể chắc chắn chuyến đi sẽ kết thúc bình an. Hãy tưởng tượng một buổi sáng trên đảo Lý Sơn. Bến thuyền đông người. Những chiếc thuyền chuẩn bị rời bờ. Người thân đứng trên bờ nhìn những người đàn ông lần lượt bước xuống thuyền. Một người mẹ dặn con giữ gìn sức khỏe. Một người vợ cố giấu sự lo lắng để tiễn chồng. Những đứa trẻ có thể chưa hiểu vì sao cha phải đi xa đến như vậy. Khi con thuyền bắt đầu rời bến, người trên bờ vẫn đứng nhìn cho đến khi chiếc thuyền chỉ còn là một chấm nhỏ giữa biển. Rồi một ngày, hai ngày, nhiều tuần trôi qua. Gia đình ở quê nhà chỉ có thể chờ đợi. Những người lính ngoài biển phải tiếp tục hành trình. Nếu thời tiết thuận lợi, họ có thể hoàn thành công việc rồi trở về. Nhưng nếu gặp bão lớn, chiếc thuyền nhỏ có thể không chống chọi được. Có những người đã không trở về. Biển rộng đến mức gia đình không thể biết chính xác người thân của mình đã nằm lại ở đâu. Chính vì vậy, trong văn hóa của người dân Lý Sơn xuất hiện những nghi lễ tưởng niệm đặc biệt dành cho những người lính Hoàng Sa. Trong đó có Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa. Nghi lễ được tổ chức để tưởng nhớ những người đã ra đi và cầu mong cho những người thực hiện chuyến đi được bình an. Một trong những hình ảnh đặc biệt của nghi lễ là những hình nhân thế mạng. Những hình nhân ấy tượng trưng cho người lính chuẩn bị ra biển. Người dân gửi vào đó mong muốn rằng chuyến đi sẽ được bình an và người thân sẽ trở về. Nhưng nếu người lính không trở về, nghi lễ cũng trở thành một cách để gia đình và cộng đồng tưởng nhớ họ. Có những người đã mất từ hàng trăm năm trước nhưng câu chuyện về họ vẫn được kể lại. Không ai biết chính xác tất cả tên tuổi của những người từng tham gia các chuyến đi. Nhưng cộng đồng vẫn nhớ đến họ bằng một tên gọi chung: những người lính Hoàng Sa. Điều đó cho thấy ký ức lịch sử không nhất thiết phải bắt đầu từ một nhân vật nổi tiếng. Một người dân bình thường cũng có thể trở thành một phần của lịch sử nếu họ đã đóng góp cho cộng đồng và đất nước. Những người lính Hoàng Sa năm xưa có lẽ không nghĩ rằng cuộc đời của họ sẽ được hậu thế nhắc đến. Họ chỉ biết mình nhận nhiệm vụ và phải lên đường. Nhưng chính sự bình dị ấy lại khiến câu chuyện trở nên xúc động. Họ không phải những người có quyền lực hay địa vị đặc biệt. Họ là những người dân quen với biển, quen với cuộc sống lao động và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ được giao. Ngày nay, khi nhìn những con tàu lớn đi trên biển, chúng ta khó có thể hình dung những chiếc thuyền nhỏ của hàng trăm năm trước đã phải vượt qua những vùng biển xa như thế nào. Những người lính năm xưa không có điện thoại để gọi về cho gia đình. Nếu gặp khó khăn giữa biển, họ gần như không có cách nào cầu cứu. Mỗi chuyến đi vì thế đều đòi hỏi lòng can đảm rất lớn. Điều khiến câu chuyện về họ tồn tại đến ngày nay chính là sự tưởng nhớ của cộng đồng. Tại Lý Sơn, những nghi lễ truyền thống vẫn được duy trì để nhắc nhớ thế hệ trẻ về những người đã từng ra biển. Những câu chuyện được kể lại trong gia đình, trong dòng họ và trong các hoạt động văn hóa khiến ký ức về những người lính không bị biến mất theo thời gian. Có thể những người lính ấy đã không để lại những công trình lớn lao. Họ cũng không để lại những bài viết dài kể về chính mình. Nhưng họ để lại một điều quý giá hơn: dấu ấn của những con người đã sống và làm nhiệm vụ trong một giai đoạn quan trọng của lịch sử biển đảo Việt Nam. Câu chuyện về người lính Hoàng Sa vì vậy không chỉ là câu chuyện về một chuyến đi. Đó còn là câu chuyện về sự hy sinh, về nỗi chờ đợi của những gia đình và về cách một cộng đồng gìn giữ ký ức qua nhiều thế hệ. Mỗi khi lễ tưởng niệm được tổ chức, những người lính năm xưa lại được nhắc tên trong ký ức của quê hương. Biển vẫn rộng lớn như ngày nào, nhưng những con người đã từng ra đi trên biển không còn bị lãng quên. Câu chuyện của họ nhắc thế hệ hôm nay biết trân trọng những con người bình thường đã góp phần tạo nên lịch sử và hiểu rằng phía sau mỗi dòng chữ về biển đảo là những cuộc đời, những gia đình và những sự hy sinh rất thật.