Người lính ra-đa thầm lặng “bắt” máy bay Mỹ giữa bầu trời lửa

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, có những chiến công vang dội được tạo nên từ tiếng súng ngoài mặt trận, nhưng cũng có những chiến công bắt đầu từ sự lặng thầm sau màn hình ra-đa, từ đôi tay bền bỉ của những người lính kỹ thuật ngày đêm giữ cho “mắt thần” canh trời luôn sáng. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Vũ Đức Chính là một con người như thế. Với sáng kiến đưa ra-đa lên đỉnh núi, cùng những kinh nghiệm quý báu trong sửa chữa, kháng nhiễu và nhận diện máy bay B-52, ông đã góp phần quan trọng giúp quân và dân ta phát hiện, đánh trả hiệu quả không quân Mỹ, lập nên những chiến công vang dội trong những năm tháng chiến tranh ác liệt.

Cựu chiến binh Vũ Đức Chính sinh năm 1940, quê tại xã Vân Du, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, nay là xã Xuân Trúc, tỉnh Hưng Yên. Năm 1960, khi vừa tròn 20 tuổi, ông nhập ngũ theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc. Sau khi học lớp sơ cấp sửa chữa ra-đa, ông được điều động về Trung đoàn 290, Binh chủng Ra-đa, Quân chủng Phòng không - Không quân. Từ đây, cuộc đời quân ngũ của ông gắn liền với những trận địa ra-đa, với nhiệm vụ thầm lặng nhưng đặc biệt quan trọng: phát hiện máy bay địch, bảo vệ bầu trời và góp phần giữ vững tuyến chi viện cho miền Nam.

Trong những năm tháng chống Mỹ, Trung đoàn 290 được giao nhiệm vụ quản lý, bảo vệ vùng trời từ phía nam cầu Hàm Rồng đến phía bắc đèo Hải Vân. Đây là khu vực trọng điểm mà không quân Mỹ thường xuyên đánh phá nhằm cắt đứt tuyến đường chi viện chiến lược của ta cho chiến trường miền Nam, đồng thời yểm trợ cho các trận đánh trên bộ. Chính vì vậy, các trận địa ra-đa và lực lượng phòng không của ta luôn là mục tiêu bị địch tìm cách phát hiện, đánh phá và tiêu diệt.

Công việc của người lính sửa chữa ra-đa trong hoàn cảnh ấy vô cùng gian khổ và nguy hiểm. Số lượng thợ sửa chữa có hạn, trong khi máy móc thường xuyên bị bom đạn làm hư hỏng, khiến Vũ Đức Chính và đồng đội phải liên tục cơ động từ trận địa này sang trận địa khác. Có những chuyến đi bộ hàng chục cây số giữa rừng núi, bom đạn và thiếu thốn, gần như không có thời gian nghỉ ngơi. Nhưng chính trong thử thách khắc nghiệt ấy, ông đã không ngừng học hỏi, rèn luyện, tích lũy kinh nghiệm để nâng cao tay nghề.

Ban đầu, Vũ Đức Chính chỉ được đào tạo sửa chữa ra-đa cảnh giới. Tuy nhiên, trước yêu cầu cấp bách của đơn vị, ông chủ động nghiên cứu, mày mò từ thực tế, học từ đồng đội, học từ chính những hư hỏng của máy móc sau mỗi trận bom. Nhờ tinh thần kiên trì và óc sáng tạo, ông dần sửa chữa thành thạo nhiều loại ra-đa khác nhau trong biên chế của đơn vị. Đối với ông, mỗi chiếc máy được phục hồi không chỉ là một thiết bị kỹ thuật hoạt động trở lại, mà còn là thêm một “con mắt” giúp quân ta nhìn rõ bầu trời, kịp thời phát hiện máy bay địch và bảo vệ lực lượng chiến đấu.

Một trong những khó khăn lớn nhất lúc bấy giờ là không quân Mỹ có phương tiện trinh sát hiện đại. Trận địa của ta di chuyển đến đâu, địch tìm cách phát hiện và đánh phá đến đó. Vũ Đức Chính đã nhiều lần thoát chết trong gang tấc khi trạm ra-đa bị bom đánh trúng hoặc bị uy hiếp trực tiếp. Từ thực tế ấy, ông luôn trăn trở làm sao để hạn chế tối đa khả năng phát hiện của địch, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của ra-đa trong điều kiện chiến tranh.

Nhận thấy việc bố trí ra-đa ở khu vực đồng bằng vừa hạn chế tầm quan sát, vừa dễ bị địch phát hiện, Vũ Đức Chính mạnh dạn tham mưu với chỉ huy đơn vị phương án đưa ra-đa lên đỉnh núi. Đây là một ý tưởng táo bạo, có tính đột phá, nhưng cũng đầy khó khăn. Để đưa được ra-đa lên núi, phải tháo rời nhiều bộ phận, huy động nhiều người vận chuyển qua những cung đường dài, hiểm trở; chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể làm hư hỏng thiết bị. Vì thế, ban đầu phương án này bị xem là rất khó thực hiện.

Tuy nhiên, bằng sự nghiên cứu cẩn trọng, tỉ mỉ và quyết tâm cao, Vũ Đức Chính đã thuyết phục được chỉ huy đơn vị. Sau một tháng vận chuyển, lắp ráp, trận địa ra-đa đầu tiên được bố trí thành công trên đỉnh núi U Bò, thuộc khu vực Bố Trạch, Quảng Trị ngày nay. Khi ra-đa được đưa lên núi, hiệu quả hoạt động tăng lên rõ rệt. Từ độ cao thuận lợi và được rừng núi che chở, trận địa có thể phát hiện máy bay Mỹ từ rất xa, ngay khi chúng vừa cất cánh từ căn cứ ở Thái Lan hoặc từ Hạm đội 7 trên Biển Đông.

Sáng kiến đưa ra-đa lên đỉnh núi không chỉ giúp mở rộng tầm quan sát, mà còn góp phần bảo vệ trận địa trước sự phát hiện và đánh phá của địch. Nhờ hoạt động ổn định, trạm ra-đa trên núi U Bò đã kịp thời phát hiện máy bay địch, thông báo cho các đơn vị phòng không và lực lượng chiến đấu có phương án ứng phó hiệu quả. Những đóng góp ấy đã góp phần vào các thắng lợi quan trọng trên chiến trường, trong đó có Khe Sanh, Đường 9 - Nam Lào và nhiều trận đánh khác.

Không dừng lại ở sáng kiến bố trí trận địa, Vũ Đức Chính còn có nhiều đóng góp trong việc kháng nhiễu và nhận diện máy bay B-52. Đây là một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn, bởi thủ đoạn gây nhiễu của Mỹ rất tinh vi. Khi ra-đa của ta phát tần số nào, địch cũng có thể phát nhiễu đúng tần số đó, khiến màn hình trắng xóa, làm cho việc phát hiện mục tiêu trở nên vô cùng phức tạp. Trong hoàn cảnh ấy, người lính kỹ thuật không chỉ cần hiểu máy, mà còn phải hiểu quy luật hoạt động của địch, hiểu đặc điểm của từng loại máy bay và biết tìm ra cách khắc phục phù hợp.

Từ kinh nghiệm sửa chữa ra-đa và nhiều lần đối mặt với các loại máy bay Mỹ, Vũ Đức Chính rút ra những dấu hiệu quan trọng để phân biệt mục tiêu. Ông nhận thấy B-52 thường bay ở độ cao từ 9 đến 11 km, các loại máy bay cường kích thường bay ở độ cao từ 5 đến 7 km, còn máy bay trinh sát thường bay ở độ cao khoảng 4 km. Dựa vào quy luật đó, kết hợp với máy đo độ cao và việc điều chỉnh cánh sóng thu, lực lượng ra-đa có thể phát hiện và nhận diện B-52 chính xác hơn, ngay cả trong điều kiện bị địch gây nhiễu mạnh.

Những kinh nghiệm của Vũ Đức Chính đã giúp Trung đoàn 290 phát hiện và phục vụ tiêu diệt hiệu quả máy bay B-52. Không chỉ có giá trị trong phạm vi đơn vị, kinh nghiệm này còn được phổ biến trong toàn lực lượng phòng không của ta thời đó. Đó là sự đóng góp thầm lặng nhưng có ý nghĩa rất lớn, góp phần cùng quân và dân miền Bắc làm nên chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không”, một chiến công lẫy lừng trong lịch sử chống Mỹ, cứu nước.

Trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ, Vũ Đức Chính đã sửa chữa gần 500 lần các loại máy ra-đa khác nhau. Ông sửa chữa thành thạo nhiều loại ra-đa sóng mét và ra-đa sóng cen-ti-mét trong điều kiện chiến trường vô cùng thiếu thốn, ác liệt. Những con số ấy không chỉ cho thấy trình độ kỹ thuật vững vàng, mà còn thể hiện tinh thần trách nhiệm, sự bền bỉ và lòng tận tụy của một người lính luôn đặt nhiệm vụ lên trên hết.

Nếu những phi công, pháo thủ hay chiến sĩ tên lửa trực tiếp đối mặt với máy bay địch trên bầu trời, thì những người lính ra-đa như Vũ Đức Chính lại âm thầm mở đường cho chiến thắng bằng những tín hiệu, những tọa độ, những phút giây cảnh báo kịp thời. Họ không “bắt” máy bay bằng đôi tay, mà bằng trí tuệ, bản lĩnh, kinh nghiệm và lòng quả cảm. Chính nhờ những con người thầm lặng ấy, bầu trời Tổ quốc được canh giữ, từng tốp máy bay địch bị phát hiện, từng âm mưu đánh phá bị bẻ gãy.

Với những thành tích và đóng góp xuất sắc, ngày 6 tháng 11 năm 1978, Vũ Đức Chính vinh dự được trao tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trong quá trình công tác, ông còn được tặng nhiều huân chương cao quý và danh hiệu thi đua. Những phần thưởng ấy là sự ghi nhận xứng đáng đối với một người lính kỹ thuật đã đem hết tài năng, trí tuệ và tuổi trẻ cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ bầu trời Tổ quốc.

Câu chuyện về Anh hùng Vũ Đức Chính cho thấy trong chiến tranh, chiến thắng không chỉ được làm nên bởi lòng dũng cảm nơi tuyến đầu, mà còn bởi trí tuệ sáng tạo, sự bền bỉ và tinh thần trách nhiệm của những con người làm nhiệm vụ thầm lặng. Từ việc sửa từng chiếc máy, tìm từng phương án kháng nhiễu, đến sáng kiến đưa ra-đa lên đỉnh núi, ông đã chứng minh rằng khoa học kỹ thuật, khi được đặt trong tay những người lính yêu nước, có thể trở thành sức mạnh to lớn để đánh bại kẻ thù hiện đại hơn về phương tiện.