Người lưu giữ ký ức chiến trường bằng hình ảnh

Con đường đến với nhiếp ảnh của Võ An Khánh không bắt đầu từ những điều kiện thuận lợi. Sau Hiệp định Genève năm 1954, gia đình ông gặp nhiều biến động, cuộc sống có nhiều thay đổi và khó khăn. Tuy nhiên, chính trong hoàn cảnh ấy, niềm say mê với nhiếp ảnh dần được hình thành và trở thành một phần quan trọng trong cuộc đời ông.

Khi còn trẻ, ông từng lên Sài Gòn xin làm việc không công tại một hiệu ảnh để học nghề. Công việc ban đầu chủ yếu là những việc nhỏ nhặt, từ phụ giúp trong cửa hiệu đến làm các công việc hậu cần. Dù không được trực tiếp cầm máy ngay từ đầu, ông kiên trì quan sát, học hỏi từng công đoạn của nghề nhiếp ảnh. Những trải nghiệm đó giúp ông hiểu rằng để tạo nên một bức ảnh có giá trị, người chụp không chỉ cần kỹ thuật mà còn cần sự kiên nhẫn, nhạy cảm và khả năng quan sát cuộc sống.

Sau một thời gian, Võ An Khánh trở về Cà Mau, tiếp tục tự học và mở một hiệu ảnh nhỏ. Đây là giai đoạn ông tích lũy thêm kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng và từng bước xây dựng tình yêu với nhiếp ảnh. Tuy nhiên, cuộc chiến tranh ngày càng khốc liệt đã đưa cuộc đời ông sang một hướng khác. Nhiếp ảnh không còn đơn thuần là một nghề kiếm sống mà trở thành phương tiện để ông ghi lại những gì đang diễn ra trên quê hương.

Năm 1969, khi chiến tranh ở miền Nam ngày càng leo thang, Võ An Khánh mang theo một chiếc máy ảnh Liên Xô cũ kỹ cùng chiếc túi vải, vào vùng U Minh làm phóng viên cho Thông tấn xã Giải phóng. Từ đây, ông bắt đầu hành trình nhiếp ảnh kéo dài nhiều năm giữa chiến trường miền Nam. Ông đi qua những vùng đất như rừng đước Năm Căn, rừng tràm U Minh, Đầm Dơi, Trần Văn Thời, Cái Nước... Những địa danh ấy không chỉ là nơi diễn ra chiến sự mà còn là không gian sống của người dân, nơi những câu chuyện về sự chịu đựng, hy sinh và niềm tin vẫn diễn ra từng ngày.

Công việc nhiếp ảnh thời chiến không đơn giản là đứng phía sau máy ảnh và bấm nút chụp. Người phóng viên phải trực tiếp đi đến những nơi đang diễn ra sự kiện, sống cùng nhân vật và hòa mình vào cuộc sống của họ. Có những lúc, người cầm máy phải đối diện với bom đạn, bệnh tật, thiếu thốn và những chuyến đi dài giữa rừng sâu. Theo tư liệu của Trung ương Đoàn, trong khoảng 15 năm cầm máy trong kháng chiến, Võ An Khánh không ngừng di chuyển giữa các địa bàn để ghi lại những hình ảnh chân thực của chiến trường và cuộc sống nhân dân.

Điều đáng quý trong những tác phẩm của Võ An Khánh là ông không chỉ ghi lại chiến tranh bằng những hình ảnh của trận đánh hay vũ khí. Qua ống kính của ông còn hiện lên cuộc sống đời thường của con người trong hoàn cảnh khắc nghiệt: những người chiến sĩ giữa rừng, những cán bộ hoạt động trong vùng căn cứ, những người dân bám đất, bám làng và những khoảnh khắc bình dị giữa những ngày tháng đầy biến động. Chính những hình ảnh đời thường ấy giúp chiến tranh được nhìn nhận không chỉ như một chuỗi sự kiện quân sự mà còn là câu chuyện về con người.

Nhiếp ảnh của ông vì thế mang giá trị vượt lên trên phạm vi của một tác phẩm nghệ thuật. Mỗi bức ảnh giống như một mảnh ghép của ký ức, giúp lưu giữ những khuôn mặt, không gian và câu chuyện của một thời đại. Một lời kể có thể bị thay đổi hoặc phai mờ theo năm tháng, nhưng một bức ảnh có khả năng đưa người xem trở lại với khoảnh khắc đã qua. Nhìn vào những bức ảnh ấy, thế hệ hôm nay có thể hình dung rõ hơn về cuộc sống của cha ông trong những năm tháng chiến tranh.

Giá trị lịch sử của những tác phẩm này càng trở nên quan trọng khi nhân chứng của chiến tranh ngày càng ít đi. Những người từng trực tiếp sống trong thời kỳ ấy có thể kể lại ký ức của mình, nhưng hình ảnh lại giúp ký ức được truyền tải bằng một ngôn ngữ trực quan và có sức gợi mạnh mẽ. Bởi vậy, những bức ảnh của Võ An Khánh vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa là nguồn tư liệu quý phục vụ việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa và đời sống xã hội của vùng đất Cà Mau nói riêng và Nam Bộ nói chung.

Sau chiến tranh, hành trình của những bức ảnh ấy vẫn tiếp tục. Những hình ảnh, hiện vật và kỷ vật được ông gìn giữ trở thành một phần ký ức của gia đình và quê hương. Nhà trưng bày trong khu vườn của gia đình không chỉ là nơi lưu giữ những chiếc máy ảnh, tư liệu và tác phẩm mà còn trở thành một không gian giáo dục truyền thống. Tại đây, người trẻ có cơ hội tiếp cận với lịch sử địa phương thông qua những câu chuyện và hình ảnh cụ thể, từ đó hiểu hơn về những con người đã sống và làm việc trong một giai đoạn đặc biệt của đất nước.

Câu chuyện của Võ An Khánh cũng đặt ra một vấn đề có ý nghĩa đối với thế hệ trẻ hôm nay: làm thế nào để gìn giữ ký ức trong một xã hội ngày càng phát triển? Nếu trước đây một chiếc máy ảnh với cuộn phim là công cụ quý giá để ghi lại lịch sử, thì ngày nay, điện thoại thông minh và công nghệ số đã giúp bất kỳ ai cũng có thể ghi lại một khoảnh khắc chỉ trong vài giây. Chúng ta có nhiều khả năng lưu giữ hình ảnh hơn bao giờ hết, nhưng điều đó cũng đặt ra yêu cầu về trách nhiệm.

Ghi lại một hình ảnh không chỉ là lưu giữ một khoảnh khắc. Đó còn là trách nhiệm đối với sự thật và cộng đồng. Người trẻ cần biết phân biệt thông tin chính xác với thông tin sai lệch, tôn trọng quyền riêng tư, không bóp méo sự thật và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Những hình ảnh được tạo ra hôm nay có thể trở thành tư liệu cho ngày mai, vì vậy mỗi người đều có thể góp phần xây dựng một kho ký ức chân thực và nhân văn cho xã hội.

Từ một chàng trai từng học nghề nhiếp ảnh bằng những công việc giản dị trong một hiệu ảnh, Võ An Khánh đã trở thành người ghi lại một phần lịch sử bằng chiếc máy ảnh cũ của mình. Điều làm nên giá trị trong hành trình ấy không chỉ là số lượng những bức ảnh ông đã chụp, mà còn là sự kiên trì, lòng dũng cảm và ý thức lưu giữ những điều có ý nghĩa cho thế hệ sau.

Câu chuyện Võ An Khánh nhắc chúng ta rằng bảo vệ ký ức cũng là một cách phụng sự đất nước. Những gì thuộc về quá khứ không chỉ để nhớ lại, mà còn để thế hệ hiện tại hiểu mình đã đi qua những gì và trân trọng hơn cuộc sống hôm nay. Trong thời đại số, khi mỗi người đều có thể trở thành một người ghi chép bằng hình ảnh, việc lưu giữ ký ức càng trở nên gần gũi và thiết thực. Quan trọng nhất là chúng ta biết ghi lại sự thật, trân trọng con người và sử dụng những công cụ hiện đại để truyền lại những giá trị tốt đẹp cho tương lai.