NGƯỜI MANG ÁNH SÁNG KHOA HỌC VÀO CHIẾN TRƯỜNG

Giữa những năm tháng chiến tranh, khi người ta thường nhắc đến những đoàn quân hành quân trong mưa bom, những trận đánh ác liệt nơi chiến trường hay những chuyến xe vượt Trường Sơn trong đêm tối, có một "mặt trận" khác ít được biết đến hơn nhưng cũng khốc liệt không kém. Đó là cuộc chiến giành giật sự sống của những người lính bị thương, cuộc chiến chống lại bệnh tật, sốt rét và nhiễm trùng – những "kẻ thù vô hình" đã cướp đi sinh mạng của biết bao chiến sĩ.

Trong cuộc chiến ấy, có một người đã lựa chọn rời bỏ phòng thí nghiệm đầy đủ tiện nghi để bước vào núi rừng Trường Sơn, mang theo không phải súng đạn mà là kính hiển vi, ống nghiệm và niềm tin rằng khoa học cũng có thể trở thành một thứ vũ khí bảo vệ Tổ quốc.

Ông là Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ.

Sinh năm 1910 tại Huế, Đặng Văn Ngữ sớm bộc lộ niềm đam mê với y học và nghiên cứu khoa học. Sau khi tốt nghiệp Trường Y Đông Dương, ông trở thành một trong những nhà ký sinh trùng học xuất sắc của Việt Nam. Những công trình nghiên cứu của ông về vi sinh vật và ký sinh trùng được giới khoa học trong và ngoài nước đánh giá cao. Trong thời gian làm việc tại Nhật Bản, ông có điều kiện tiếp cận với những thành tựu y học tiên tiến, đặc biệt là kỹ thuật nghiên cứu và sản xuất penicillin – loại kháng sinh được xem là một bước tiến lớn của y học thế giới lúc bấy giờ.

Đó là con đường có thể đưa ông đến một cuộc sống ổn định, một sự nghiệp khoa học nhiều triển vọng.

Nhưng đất nước đang trong chiến tranh.

Và ông hiểu rằng, những kiến thức mình có sẽ có ý nghĩa hơn rất nhiều nếu được mang về phục vụ đồng bào và những người lính đang ngày đêm chiến đấu.

Sau Cách mạng Tháng Tám, rồi trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Đặng Văn Ngữ trở về với cách mạng. Điều ông trăn trở nhất không phải là làm thế nào để có một phòng thí nghiệm hiện đại, mà là làm sao để bộ đội ở chiến khu có thuốc chữa bệnh. Trong điều kiện thiếu thốn đủ bề, việc nhập thuốc từ nước ngoài gần như không thể thực hiện. Nhiều chiến sĩ vượt qua bom đạn nhưng lại không qua khỏi vì nhiễm trùng hoặc những căn bệnh tưởng như rất bình thường.

Từ thực tế ấy, ông bắt tay vào nghiên cứu sản xuất penicillin ngay trong điều kiện chiến khu. Đó là một công việc mà nếu nhìn bằng con mắt của khoa học hiện đại, người ta sẽ thấy vô cùng gian nan. Không có những phòng thí nghiệm đạt chuẩn. Không có hệ thống kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm. Thiết bị thiếu thốn. Hóa chất khan hiếm. Mọi thứ đều phải tận dụng từ những điều kiện đơn sơ nhất của núi rừng Việt Bắc.

Thế nhưng, chính trong hoàn cảnh ấy, bằng kiến thức chuyên môn và sự sáng tạo, Đặng Văn Ngữ cùng các cộng sự đã nuôi cấy thành công nấm penicillin, góp phần sản xuất thuốc kháng sinh phục vụ điều trị cho thương binh và bộ đội. Thành quả ấy không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn to lớn đối với cuộc kháng chiến.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, hòa bình lập lại ở miền Bắc, Giáo sư Đặng Văn Ngữ tiếp tục xây dựng ngành ký sinh trùng học và đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ, nhà khoa học. Ông có thể ở lại Hà Nội, tiếp tục nghiên cứu trong điều kiện thuận lợi hơn. Nhưng rồi chiến tranh lại lan rộng.

Năm 1967, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ác liệt, ông tình nguyện vào chiến trường Trị Thiên để nghiên cứu các biện pháp phòng chống sốt rét cho bộ đội. Ông hiểu rất rõ rằng sốt rét rừng đang là một trong những nguyên nhân gây tổn thất lớn đối với lực lượng chiến đấu. Đối với ông, phòng thí nghiệm không chỉ nằm trong những tòa nhà khang trang, mà có thể ở bất cứ nơi nào người lính cần đến khoa học.

Giữa núi rừng Trường Sơn, người giáo sư đã ngoài năm mươi tuổi vẫn cùng đồng nghiệp đi thực địa, khảo sát nguồn bệnh, nghiên cứu côn trùng truyền bệnh và tìm giải pháp bảo vệ sức khỏe cho bộ đội. Những người từng làm việc cùng ông kể lại rằng, ông luôn là người giản dị, gần gũi và hết lòng với công việc. Ông không bao giờ tự nhận mình là một nhà khoa học lớn. Điều ông quan tâm nhất là làm sao để những kết quả nghiên cứu nhanh chóng được áp dụng vào thực tế.

Ngày 1 tháng 4 năm 1967, trong một trận ném bom của không quân Hoa Kỳ tại khu vực nghiên cứu ở Trị Thiên, Giáo sư Đặng Văn Ngữ anh dũng hy sinh khi đang làm nhiệm vụ.

Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương sâu sắc cho ngành y học Việt Nam.

Nhưng những gì ông để lại không chỉ là các công trình nghiên cứu. Ông để lại một tấm gương về trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước. Ông chứng minh rằng, trong chiến tranh, người cầm kính hiển vi cũng có thể là một chiến sĩ.

Ngày nay, tên tuổi Giáo sư Đặng Văn Ngữ được đặt cho nhiều con đường, trường học và cơ sở y tế trên cả nước. Mỗi khi nhắc đến ông, người ta không chỉ nhớ đến một nhà khoa học tài năng, mà còn nhớ đến một con người đã dành trọn cuộc đời để phụng sự nhân dân bằng tri thức và lòng yêu nước.

Giữa thời bình, khi y học Việt Nam ngày càng phát triển với những kỹ thuật hiện đại, câu chuyện về Đặng Văn Ngữ vẫn luôn nhắc nhở rằng, giá trị lớn nhất của khoa học không nằm ở những phòng thí nghiệm hiện đại hay những danh hiệu cao quý, mà ở việc khoa học được sử dụng để bảo vệ con người, phục vụ cuộc sống và góp phần gìn giữ độc lập của dân tộc.

Thông điệp

Có người cống hiến cho Tổ quốc bằng cây súng nơi chiến hào. Có người cống hiến bằng đôi bàn tay trên bàn mổ. Và cũng có người cống hiến bằng những ống nghiệm, những trang sổ nghiên cứu và khát vọng cứu sống đồng bào mình.

Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ là một trong những người như thế. Cuộc đời ông là minh chứng rằng, khi Tổ quốc cần, tri thức cũng có thể trở thành sức mạnh, và khoa học cũng có thể viết nên những trang sử vẻ vang.

Thời hoa lửa đã lùi xa, nhưng những con người làm nên thời hoa lửa sẽ mãi là ngọn lửa truyền cảm hứng cho các thế hệ Việt Nam hôm nay và mai sau.