NGƯỜI MANG KHÁT VỌNG ĐỘC LẬP ĐẾN XỨ PHÙ TANG

1. Người thanh niên xứ Nghệ trước nỗi đau mất nước

Phan Bội Châu, tên thật là Phan Văn San, sinh năm 1867 tại Nam Đàn, Nghệ An. Ông lớn lên trong một gia đình nhà Nho có truyền thống yêu nước, trong hoàn cảnh đất nước đã nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Những thất bại liên tiếp của các phong trào chống Pháp cuối thế kỷ XIX khiến thế hệ sĩ phu như Phan Bội Châu phải đặt ra câu hỏi: nếu những phương thức đấu tranh cũ không thể giành lại độc lập, Việt Nam phải tìm một con đường nào khác? Bản thân ông sớm tham gia các hoạt động yêu nước và dành phần lớn cuộc đời cho mục tiêu giành độc lập dân tộc. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá ông là một trong những nhân vật trung tâm của phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Đầu thế kỷ XX, Phan Bội Châu nhận thấy rằng Nhật Bản đã tiến hành Duy tân và nhanh chóng vươn lên thành một quốc gia mạnh ở châu Á. Đặc biệt, thắng lợi của Nhật trong chiến tranh với Nga năm 1905 tạo cho ông và nhiều sĩ phu Việt Nam niềm tin rằng một dân tộc châu Á hoàn toàn có thể hiện đại hóa và chống lại một cường quốc phương Tây. Từ nhận thức ấy, Phan Bội Châu bắt đầu tìm cách đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật học tập, với hy vọng đào tạo một thế hệ mới có kiến thức và năng lực để phục vụ sự nghiệp giành độc lập.

2. Thành lập Duy Tân Hội – bước đi có tổ chức

Ngày 8/4/1904, tại Nam Thịnh sơn trang ở Thăng Bình, Quảng Nam, Phan Bội Châu cùng Cường Để, Đặng Thái Thân, Nguyễn Hàm và hơn 20 người đồng chí hướng thành lập Duy Tân Hội. Mục tiêu được xác định là đánh đuổi thực dân Pháp, khôi phục Việt Nam và xây dựng một chính phủ độc lập. Đây là một bước chuyển quan trọng bởi hoạt động cứu nước của Phan Bội Châu không còn chỉ dựa vào những nhóm nhỏ mà bắt đầu được tổ chức thành một phong trào có mục tiêu và phương hướng rõ ràng.

Ban đầu, Phan Bội Châu mong muốn tìm kiếm sự giúp đỡ từ bên ngoài để tạo điều kiện cho cuộc đấu tranh trong nước. Ông hướng sự chú ý đến Nhật Bản, quốc gia đang nổi lên ở châu Á. Nhưng trong quá trình hoạt động, ông dần nhận ra rằng sự giúp đỡ từ một nước khác không thể thay thế sức mạnh của chính người Việt Nam. Vì vậy, chủ trương nhanh chóng chuyển từ việc “cầu viện” sang “cầu học”: đưa những thanh niên có chí hướng sang Nhật học tập, tiếp thu kiến thức mới và chuẩn bị nhân lực cho tương lai. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định đây là một trong những cơ sở quan trọng dẫn đến sự hình thành phong trào Đông Du.

3. Chuyến đi sang Nhật và sự ra đời của Đông Du

Đầu năm 1905, Phan Bội Châu bí mật sang Nhật Bản. Ban đầu ông hy vọng tìm kiếm sự hỗ trợ về chính trị và quân sự, nhưng nhanh chóng nhận thấy Nhật Bản không muốn trực tiếp can thiệp vào Việt Nam. Thay vì từ bỏ, ông chuyển hướng sang việc đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật học tập. Chính sự thay đổi ấy đã biến một chuyến đi tìm kiếm ngoại viện thành một phong trào đào tạo nhân lực có ảnh hưởng lớn trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Những thanh niên đầu tiên được đưa sang Nhật gồm Nguyễn Thức Canh, Nguyễn Điển và Lê Khiết; sau đó có thêm nhiều người khác. Năm 1906, Cường Để cũng sang Nhật và được bố trí học tại Trường Chấn Võ. Từ đó, hoạt động của phong trào ngày càng mở rộng. Thanh niên Việt Nam được đưa sang Nhật để học tiếng Nhật, kiến thức phổ thông, quân sự và những hiểu biết về xã hội hiện đại.

Phong trào Đông Du không đơn thuần là một chương trình du học. Đối với Phan Bội Châu, những người trẻ được gửi sang Nhật chính là một bộ phận của lực lượng chuẩn bị cho tương lai đất nước. Họ cần học những điều mà xã hội Việt Nam lúc đó còn thiếu: kiến thức khoa học, kỹ thuật, tổ chức, quân sự và tư tưởng chính trị mới. Mục tiêu cuối cùng vẫn là tạo dựng một thế hệ có khả năng tham gia vào công cuộc giành lại độc lập.

4. Những thanh niên Việt Nam trên đất Nhật

Trong những năm phát triển mạnh nhất, phong trào Đông Du thu hút một số lượng đáng kể thanh niên Việt Nam. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, đến giai đoạn cao điểm, số người tham gia học tập tại Nhật lên tới khoảng 200 người. Họ đến từ nhiều vùng khác nhau, trong đó có cả những gia đình Nho học và những người trẻ có tinh thần yêu nước.

Cuộc sống của các du học sinh không hề dễ dàng. Họ phải xa quê hương, thiếu thốn tiền bạc và phải thích nghi với môi trường hoàn toàn mới. Phan Bội Châu cùng các đồng chí phải tìm cách gây quỹ để duy trì hoạt động. Một số người Việt Nam yêu nước trong nước đóng góp tiền bạc, trong khi những người tham gia phong trào cũng phải tiết kiệm tối đa để có thể tiếp tục học tập.

Trong hoàn cảnh đó, việc học đối với họ mang một ý nghĩa khác với du học thông thường. Họ không đi Nhật để tìm một cuộc sống riêng tốt đẹp hơn mà mang theo một mục tiêu lớn hơn: học tập để trở về phục vụ đất nước. Chính khát vọng ấy giúp nhiều thanh niên vượt qua những khó khăn trong cuộc sống xa quê.

5. Phan Bội Châu và những tác phẩm thức tỉnh lòng yêu nước

Song song với việc tổ chức Đông Du, Phan Bội Châu còn viết nhiều tác phẩm nhằm thức tỉnh tinh thần dân tộc. Những tác phẩm như Việt Nam vong quốc sử, cùng nhiều bài văn, thơ và tài liệu tuyên truyền, được truyền về trong nước và có ảnh hưởng lớn đối với tầng lớp thanh niên và sĩ phu.

Ông muốn người Việt Nam nhận thức rõ tình trạng mất nước và sự cần thiết phải thay đổi. Nếu thế hệ cũ chỉ đau xót trước cảnh nước mất nhà tan, thì thế hệ mới phải biến nỗi đau ấy thành hành động. Từ việc học tập, tổ chức lực lượng đến tiếp thu những tư tưởng mới, Phan Bội Châu đều hướng tới mục tiêu tạo ra một xã hội có đủ sức mạnh để giành lại quyền tự chủ.

Điểm đặc biệt trong tư tưởng của ông là tinh thần hành động rất mạnh mẽ. Phan Bội Châu không muốn lòng yêu nước chỉ dừng lại ở những lời than thở. Ông muốn biến nó thành tổ chức, thành lực lượng và thành những con người cụ thể. Phong trào Đông Du chính là một trong những biểu hiện rõ nhất của cách nghĩ ấy.

6. Khi Nhật Bản không còn là nơi có thể nương tựa

Nhưng tình hình quốc tế nhanh chóng thay đổi. Nhật Bản sau khi trở thành một cường quốc bắt đầu theo đuổi những lợi ích riêng. Quan hệ giữa Nhật và Pháp cũng có những thay đổi theo hướng bất lợi cho phong trào Việt Nam. Khi Pháp gây sức ép, chính quyền Nhật bắt đầu đàn áp và trục xuất những người Việt Nam hoạt động chống Pháp.

Năm 1908, phong trào Đông Du bị phá vỡ. Các trường học và cơ sở liên quan đến du học sinh Việt Nam bị đóng cửa, nhiều thanh niên phải rời Nhật. Phan Bội Châu cũng không thể tiếp tục hoạt động tại đây. Đến năm 1909, ông rời Nhật Bản, chấm dứt một giai đoạn quan trọng trong cuộc đời hoạt động cách mạng của mình.

Sự tan rã của Đông Du là một thất bại đối với kế hoạch của Phan Bội Châu. Nhưng ông không từ bỏ hoạt động cứu nước. Sau khi rời Nhật, ông tiếp tục hoạt động ở Trung Quốc và sau này tham gia thành lập Việt Nam Quang Phục Hội năm 1912. Con đường hoạt động của ông tiếp tục thay đổi theo tình hình và những nhận thức mới.

7. Bị bắt nhưng không bị khuất phục

Năm 1925, Phan Bội Châu bị mật thám Pháp bắt tại Thượng Hải. Ông bị đưa về Việt Nam và bị kết án. Trước sức ép của dư luận, chính quyền thực dân không xử tử ông mà đưa ông về quản thúc tại Huế. Từ đây, một người từng đi khắp nơi để tìm con đường cứu nước phải sống trong tình trạng bị kiểm soát nghiêm ngặt.

Nhưng ngay cả khi không còn khả năng trực tiếp tổ chức phong trào, ảnh hưởng tinh thần của Phan Bội Châu vẫn rất lớn. Ông tiếp tục viết, hồi ký và trao đổi với những người yêu nước. Những suy nghĩ, trải nghiệm và cả những thất bại của ông trở thành một phần di sản tư tưởng của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Phan Bội Châu qua đời tại Huế năm 1940. Ông không nhìn thấy ngày Việt Nam giành được độc lập, nhưng cuộc đời ông đã trải qua một trong những giai đoạn chuyển biến quan trọng nhất của lịch sử dân tộc: từ phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX sang những khuynh hướng cứu nước mới đầu thế kỷ XX.

8. Người đã đưa thanh niên Việt Nam bước ra thế giới

Phong trào Đông Du cuối cùng thất bại. Nhật Bản không trở thành chỗ dựa cho cuộc đấu tranh giành độc lập của Việt Nam, còn số thanh niên sang Nhật học tập không thể trở thành một lực lượng cách mạng như Phan Bội Châu mong muốn. Nhưng thất bại ấy không thể phủ nhận ý nghĩa của phong trào.

Lần đầu tiên, một bộ phận đáng kể thanh niên Việt Nam được tổ chức đưa ra nước ngoài để tiếp xúc trực tiếp với một xã hội châu Á đang hiện đại hóa. Họ được nhìn thấy một thế giới khác, tiếp xúc với khoa học, kỹ thuật, tổ chức xã hội và những tư tưởng chính trị mới. Những trải nghiệm đó góp phần làm thay đổi nhận thức của một thế hệ người Việt Nam.

Phan Bội Châu đã thất bại trong việc tìm kiếm một con đường giành độc lập ngay trong thời đại của mình, nhưng ông không thất bại trong việc đánh thức khát vọng cứu nước của thanh niên. Từ Duy Tân Hội đến Đông Du, từ những chuyến đi đầy nguy hiểm đến những năm tháng bị quản thúc, cuộc đời ông là câu chuyện về một con người dành gần như toàn bộ cuộc đời cho một mục tiêu: tìm con đường để dân tộc Việt Nam thoát khỏi ách đô hộ.

Có thể những lựa chọn của Phan Bội Châu còn mang dấu ấn của thời đại và có những hạn chế lịch sử nhất định. Nhưng chính những thử nghiệm, thành công và thất bại của ông đã góp phần tạo nên sự chuyển biến trong tư duy cứu nước đầu thế kỷ XX. Ông thuộc về thế hệ đã dám bước ra khỏi khuôn khổ cũ, nhìn ra thế giới và đặt câu hỏi về tương lai của một Việt Nam độc lập.