NGƯỜI MẸ BẾ CON ĐI GIỮA ĐƯỜNG PHỐ SÀI GÒN

Chiều mùng Một Tết Mậu Thân năm 1968.

Sài Gòn đang ở trong những ngày Tết, nhưng phía sau vẻ yên bình của những con đường là một thành phố chuẩn bị bước vào một trong những thời khắc dữ dội nhất của chiến tranh.

Giữa dòng người và những chuyến xe qua lại, có một người phụ nữ bế trên tay đứa con trai mới hai tuổi.

Người phụ nữ ấy là Đoàn Thị Nhỏ, thường được gọi là Tư Nhỏ.

Với những người xung quanh, bà chỉ giống như một người mẹ đang đưa con về thành phố trong ngày Tết.

Nhưng trên thực tế, chuyến đi ấy là một nhiệm vụ.

Đoàn Thị Nhỏ là một cán bộ giao liên của lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định. Trong những ngày chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, bà được giao nhiệm vụ dẫn đường cho một bộ phận chiến sĩ biệt động từ vùng căn cứ vào nội đô Sài Gòn.

Điều đặc biệt là bà không đi một mình.

Đứa con trai mới hai tuổi không có ai trông nom.

Vì vậy, người mẹ ấy phải bế con theo.

Chiều mùng Một Tết, từ khu vực Trảng Bàng, Tây Ninh, bà đón lực lượng biệt động rồi tìm phương tiện đưa họ vào Sài Gòn.

Có những nhiệm vụ trong chiến tranh không cần đến súng.

Người giao liên phải nhớ đường.

Phải biết địa điểm.

Phải nhận diện đúng người.

Phải đưa lực lượng đến đúng nơi mà không để đối phương phát hiện.

Và đôi khi, chính một người mẹ bế con trên tay lại là lớp vỏ bình thường nhất để che giấu một nhiệm vụ đặc biệt.

Đoàn Thị Nhỏ đã sử dụng chính hình ảnh ấy để đưa các chiến sĩ vào nội đô.

Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, bà đã thuê xe đưa các chiến sĩ biệt động về Sài Gòn, ém quân gần mục tiêu, chuẩn bị cho giờ nổ súng. Trong mũi tiến công vào Bộ Tư lệnh Hải quân của chính quyền Sài Gòn sáng 31-1-1968, bà giữ vai trò giao liên, dẫn lực lượng đến nơi tập kết.

Nhưng con đường vào thành phố không diễn ra thuận lợi.

Một cơ sở dự kiến tiếp nhận lực lượng vì quá lo sợ đã từ chối.

Những người lính đang cần một nơi trú ém.

Thời gian không còn nhiều.

Đoàn Thị Nhỏ phải tìm một phương án khác.

Theo lời kể được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, bà đã đưa một số chiến sĩ vào rạp hát, để họ hòa lẫn trong đám đông, trong khi bản thân tiếp tục tìm kiếm cơ sở khác.

Trên tay bà vẫn là đứa con nhỏ.

Trong hoàn cảnh ấy, đứa trẻ vừa là một trách nhiệm nặng nề, vừa vô tình trở thành một lớp ngụy trang tự nhiên.

Một người mẹ bế con đi giữa phố ngày Tết không phải hình ảnh khiến người ta nghi ngờ.

Nhưng phía sau dáng vẻ ấy là cả một nhiệm vụ đang được thực hiện trong từng bước chân.

Cuối cùng, bà tìm được địa chỉ của một cơ sở cách mạng khác.

Những người lính có nơi trú ém.

Đường dây được giữ.

Nhiệm vụ tiếp tục.

Và sáng hôm sau, lực lượng biệt động tiến công Bộ Tư lệnh Hải quân.

Những người lính đi vào trận đánh ấy phần lớn không trở về.

Đoàn Thị Nhỏ về sau nhiều lần nhắc lại ký ức ấy với một nỗi đau sâu sắc.

Bởi người giao liên có thể đưa một đơn vị đến mục tiêu, nhưng không phải lúc nào cũng có thể đưa họ trở về.

Đó là một trong những nghịch lý khắc nghiệt nhất của công việc giao liên thời chiến.

Nhiệm vụ được hoàn thành đồng nghĩa với việc những người được dẫn đường phải bước vào nơi nguy hiểm nhất.

Và người đưa họ đi có thể phải sống tiếp với ký ức về những người đã nằm lại.

Nhưng câu chuyện của Đoàn Thị Nhỏ không dừng lại ở Tết Mậu Thân.

Sau năm 1968, bà tiếp tục hoạt động trong mạng lưới giao liên và tình báo.

Theo tư liệu của Quân đội nhân dân, trong khoảng mười năm làm giao liên cho các đường dây điệp báo, từ năm 1962 đến năm 1972, bà duy trì liên lạc giữa các cơ sở mà không để đường dây bị đứt hoặc lộ.

Đó là một công việc đòi hỏi sự kiên trì hơn nhiều so với một chuyến đi.

Ngày này qua ngày khác.

Tháng này qua tháng khác.

Người giao liên phải bước qua những con đường quen thuộc nhưng luôn có thể trở nên nguy hiểm bất cứ lúc nào.

Một cuộc kiểm tra bất ngờ.

Một trạm gác.

Một người lạ.

Một cơ sở bị lộ.

Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể kéo theo nhiều người.

Đối với Đoàn Thị Nhỏ, nhiệm vụ càng trở nên khó khăn khi bà vừa là một cán bộ hoạt động bí mật, vừa là một người mẹ.

Năm 1971, hai người con trai của bà, khi ấy còn nhỏ, được gửi cho những gia đình có cảm tình với cách mạng nuôi dưỡng để bà tiếp tục công tác.

Nhưng rồi chính hai đứa trẻ trở thành mục tiêu để đối phương gây sức ép.

Một cơ sở bị bắt và khai ra nơi hai người con đang được nuôi dưỡng.

Hai đứa trẻ lần lượt bị bắt.

Đối phương tìm cách sử dụng chúng để gây áp lực, buộc vợ chồng bà và những cán bộ biệt động khác phải đầu hàng.

Theo hồi ức được Báo Quân đội nhân dân đăng tải, những đứa trẻ từng bị đưa đi nhiều nơi để gây sức ép tinh thần đối với cha mẹ.

Đây có lẽ là phần đau đớn nhất trong cuộc đời hoạt động của một người mẹ.

Ngoài mặt trận, người chiến sĩ có thể đối diện với súng đạn.

Nhưng khi chính con mình trở thành đối tượng bị đối phương lợi dụng, sự lựa chọn trở nên khắc nghiệt hơn rất nhiều.

Đoàn Thị Nhỏ cũng như bao người mẹ khác, không thể không đau đớn.

Nhưng nhiệm vụ vẫn phải tiếp tục.

Hai chữ "nhiệm vụ" trong hoàn cảnh ấy không phải là một khẩu hiệu.

Nó là sự giằng co giữa tình mẫu tử và trách nhiệm với tổ chức, giữa mong muốn được bảo vệ con và yêu cầu phải giữ bí mật cho đồng đội.

Cuối cùng, bà được đưa ra vùng giải phóng.

Hai người con may mắn được đón về sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng năm 1975.

Những đứa trẻ năm nào lớn lên.

Người mẹ năm nào cũng đi qua chiến tranh.

Và ký ức về những ngày Tết Mậu Thân vẫn còn nằm lại trong cuộc đời bà.

Có một hình ảnh đặc biệt khi nhắc đến Đoàn Thị Nhỏ:

Một người phụ nữ.

Một đứa trẻ hai tuổi.

Một thành phố đang bước vào chiến dịch lớn.

Và một đoàn chiến sĩ đang cần được dẫn đường.

Không có quân phục nổi bật.

Không có tiếng súng.

Không có một trận đánh trực tiếp trong tay người giao liên.

Chỉ có một người mẹ bế con đi giữa đường phố.

Nhưng chính hình ảnh bình thường ấy đã giúp bà hoàn thành một công việc đặc biệt.

Nhìn lại chiến tranh, người ta thường nhớ đến những người trực tiếp cầm súng.

Nhưng phía sau mỗi mũi tiến công là những con đường được mở trước.

Là những người tìm cơ sở.

Là những người đưa vũ khí.

Là những người dẫn chiến sĩ đến mục tiêu.

Và đôi khi, là một người mẹ bế con đi trước để mở đường cho cả một đơn vị.

Đoàn Thị Nhỏ thuộc về những con người như thế.

Bà không để lại một câu chuyện được tạo nên bởi một trận đánh duy nhất.

Cuộc đời bà được tạo nên từ hàng trăm chuyến đi, những đường dây liên lạc, những cơ sở bí mật và những quyết định phải đưa ra trong im lặng.

Điều đặc biệt nhất có lẽ không phải bà đã đi qua bao nhiêu con đường.

Mà là trong những năm tháng ấy, bà đã phải mang theo hai điều tưởng như không thể cùng tồn tại:

trách nhiệm của một người chiến sĩ và tình yêu của một người mẹ.

Ngày nay, những con đường Sài Gòn đã đổi khác.

Những nơi từng là mục tiêu trong Tết Mậu Thân giờ đã trở thành một phần của đô thị hiện đại.

Nhưng nếu lịch sử chỉ được kể bằng những trận đánh, có lẽ người ta sẽ bỏ quên rất nhiều con người đứng phía sau.

Đoàn Thị Nhỏ là một trong số đó.

Người phụ nữ từng bế đứa con hai tuổi đi giữa thành phố trong ngày Tết.

Người đã đưa những người lính đến nơi họ phải đến.

Người đã tiếp tục làm giao liên trong nhiều năm sau đó.

Và cũng là người mẹ từng phải chịu đựng nỗi đau khi chính những đứa con nhỏ trở thành điểm yếu mà đối phương muốn khai thác.

Câu chuyện ấy nhắc rằng chiến tranh không chỉ được đo bằng những trận đánh.

Có những cuộc chiến diễn ra trong lòng mỗi con người.

Giữa sợ hãi và can đảm.

Giữa tình riêng và nghĩa lớn.

Giữa mong muốn được bảo vệ người thân và trách nhiệm với những người đang cùng mình đi trên một con đường.

Đoàn Thị Nhỏ đã đi qua cuộc chiến ấy bằng chính cuộc đời mình.

Và hình ảnh người mẹ bế con đi giữa đường phố Sài Gòn ngày Tết năm 1968 vẫn còn là một trong những lát cắt rất riêng của thời hoa lửa — nơi một người phụ nữ bình thường đã làm một công việc phi thường, trong sự lặng lẽ mà lịch sử nhiều khi chỉ ghi lại bằng vài dòng.