Người mẹ bên dòng sông Lửa Gió thổi hun hút qua cánh đồng cháy xém. Những thân lúa khô gãy rạp, tro bụi vẫn còn vương trong không khí như chưa chịu lắng xuống. Dòng sông trước làng lặng lẽ chảy, nhưng không còn hiền hòa như thuở trước. Người ta gọi nó là “sông Lửa”, bởi đã bao lần nó chứng kiến bom rơi, máu đổ, và những cuộc chia ly không hẹn ngày gặp lại. Bà Ba đứng bên bờ sông, tay lần tràng hạt cũ. Ánh mắt bà hướng về phía xa xăm, nơi rặng tre đã cháy đen một nửa. Bà không khóc. Đã từ lâu, nước mắt dường như không còn đủ để diễn tả nỗi đau mà bà gánh chịu. Bà Ba có ba người con trai. Người con cả – anh Hùng – lên đường năm mười tám tuổi. Ngày tiễn con, bà chỉ dặn một câu: “Đi đi con. Đất nước cần.” Không có nước mắt. Chỉ có cái siết tay thật chặt. Ba năm sau, giấy báo tử gửi về. Anh hy sinh trong một trận càn quét lớn. Bà nhận giấy, gấp lại, đặt lên bàn thờ. Đêm đó, bà không ngủ. Nhưng sáng hôm sau, bà vẫn ra đồng như mọi ngày. Người con thứ hai – anh Lợi – nối bước anh. Trước khi đi, anh cúi đầu trước mẹ: “Má, con đi trả thù cho anh Hai.” Bà Ba đặt tay lên đầu con: “Không phải trả thù. Là giữ đất.” Anh đi, rồi cũng không trở về. Lần này, bà không còn ai để hỏi tin. Chỉ nghe người làng nói rằng đơn vị anh bị phục kích giữa rừng. Người con út – thằng Út Tài – mới mười sáu tuổi đã nằng nặc xin đi bộ đội. Bà Ba không ngăn. Bà biết, ngăn cũng không được. Ngày nó đi, trời mưa. Nó quay lại nhìn mẹ, cười: “Má đợi con về nghen.” Bà không trả lời. Bà sợ nếu mở miệng, giọng sẽ run. Ba năm sau nữa, người ta đưa về một chiếc ba lô cũ. Không có giấy báo tử. Không có mộ. Chỉ có vài dòng chữ viết dở trong cuốn sổ nhỏ: “Má ơi, tụi con đang hành quân…” Thế là hết.
Từ đó, bà Ba sống một mình. Ngôi nhà nhỏ trở thành trạm liên lạc của du kích. Đêm đêm, ánh đèn dầu le lói. Những người chiến sĩ trẻ đến rồi đi, gọi bà là “má”. Bà nấu cơm. Bà giấu tài liệu. Bà canh gác. Có lần, lính địch ập vào làng. Chúng lục soát từng nhà. Khi đến nhà bà, chúng phát hiện một hầm bí mật dưới nền đất. Một tên lính dí súng vào ngực bà: “Trong này có gì?” Bà nhìn thẳng vào mắt hắn: “Chỉ có đất.” Hắn đạp mạnh vào nền nhà. Đất vỡ ra. Nhưng trước đó, bà đã kịp chuyển hết tài liệu sang nhà bên. Chúng đánh bà. Đánh đến khi bà ngã xuống. Nhưng bà không nói.Một đêm khác, một chiến sĩ bị thương nặng được đưa về. Máu chảy không ngừng. Bà Ba xé áo mình, băng lại vết thương. Cậu lính trẻ nắm tay bà: “Má… con sợ không qua khỏi…” Bà vuốt tóc cậu: “Không sao đâu con. Má ở đây.” Cậu nhìn bà, mắt nhòe đi: “Má giống má con quá…” Bà im lặng. Một giọt nước mắt rơi xuống tay cậu. Đêm đó, cậu không qua khỏi. Bà Ba tự tay chôn cậu sau vườn. Bên cạnh hai nấm mộ vô danh khác.Năm tháng trôi qua, chiến tranh ngày càng ác liệt. Một lần, cả làng bị dồn vào một khu tập trung. Nhà cửa bị đốt sạch. Bà Ba đứng nhìn ngọn lửa nuốt chửng căn nhà nơi bà đã sinh ra và nuôi lớn ba người con. Một người hàng xóm hỏi: “Bà không tiếc sao?” Bà đáp: “Còn người là còn tất cả.”Những ngày cuối của chiến tranh, tin thắng trận bắt đầu lan về. Người ta thì thầm về những vùng giải phóng, về những đoàn quân đang tiến về thành phố. Một buổi sáng, khi mặt trời vừa lên, một đoàn bộ đội đi qua làng. Một người lính dừng lại trước mặt bà: “Má Ba?” Bà ngạc nhiên: “Con là…?” Anh lính cười: “Con là Tư – bạn của anh Hùng đây má.” Bà run run nắm tay anh: “Con… còn sống…” Anh gật đầu: “Má, tụi con sắp thắng rồi.” Bà không nói gì. Chỉ nhìn lên bầu trời. Lần đầu tiên sau nhiều năm, bà khóc.Ngày đất nước thống nhất, người ta tổ chức lễ mừng lớn. Cờ bay khắp nơi. Tiếng cười vang lên sau bao năm im lặng. Người ta mời bà Ba lên nhận danh hiệu. “Bà mẹ Việt Nam anh hùng.” Bà bước lên, chậm rãi. Đôi tay run run nhận tấm bằng. Ánh mắt bà vẫn hướng về phía xa xăm. Một người hỏi: “Bà có tự hào không?” Bà trả lời: “Tôi chỉ là một người mẹ.”Chiều hôm đó, bà lại ra bờ sông. Dòng sông giờ đây đã trong hơn. Không còn khói lửa. Trẻ con nô đùa bên bờ. Tiếng cười vang lên, trong trẻo. Bà ngồi xuống, nhìn mặt nước. “Các con ơi… đất nước yên rồi.” Gió thổi nhẹ. Mặt sông gợn sóng. Như có ai đó đang trả lời.
