Người mẹ nghiêm khắc và tấm gương tiết kiệm, thương dân
Hoàng Thái hậu Từ Dũ, tên húy Phạm Thị Hằng, sinh năm 1810 tại Gò Công, Gia Định, trong một gia đình có truyền thống làm quan. Cha bà là Phạm Đăng Hưng, từng giữ chức Lễ bộ Thượng thư. Từ nhỏ, bà đã nổi tiếng thông minh, hiếu thảo, chăm chỉ học hành và am hiểu kinh sử. Năm 14 tuổi, bà được tuyển vào cung để hầu Nguyễn Phúc Miên Tông, con vua Minh Mạng, người sau này trở thành vua Thiệu Trị. Năm 1829, bà sinh người con trai Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, sau này là vua Tự Đức. Từ một cung nhân, bà dần được phong lên các bậc cao trong hậu cung nhờ sự đoan chính, cẩn trọng và khả năng quán xuyến công việc.
Khi Thiệu Trị lên ngôi năm 1841, Phạm Thị Hằng được phong Cung tần. Trong chuyến Bắc tuần năm 1842, bà được theo hầu nhà vua và được giao giữ những ấn báu, vật làm tin. Bà cũng được giao coi sóc nhiều công việc trong cung. Điều khiến bà được kính trọng không chỉ là địa vị mà còn là cách ứng xử nghiêm túc, công bằng nhưng không hà khắc. Bà thường khuyên các cung nhân chăm chỉ làm việc, khi có người mắc lỗi thì tìm cách dạy bảo, giúp họ sửa chữa hơn là chỉ dùng hình phạt. Trong những đêm vua Thiệu Trị thức khuya đọc sách, bà cũng thường thức cùng và trao đổi về những điều học được. Quan niệm của bà rất rõ ràng: con người phải học thì mới phân biệt được điều thiện, điều ác và biết cách sống đúng đắn.
Năm 1847, vua Thiệu Trị qua đời, con trai bà là Hồng Nhậm lên ngôi, lấy niên hiệu Tự Đức. Bà được tôn làm Từ Dũ Hoàng Thái hậu. Từ đây, hình ảnh người mẹ nghiêm khắc nhưng giàu tình thương càng thể hiện rõ trong cách bà dạy con. Có lần vua Tự Đức mải vui ở cửa Thuận An đến mức bỏ buổi ngự triều. Khi nhà vua trở về xin lỗi mẹ, bà không cho vào cung ngay mà để ông đứng chờ một lúc rồi mới gọi vào trách dạy. Điều bà nhấn mạnh không phải chuyện nhà vua làm mẹ buồn, mà là trách nhiệm đối với đất nước và nhân dân. Theo lời bà, biết lỗi với mẹ chỉ là chuyện nhỏ; điều quan trọng hơn là phải biết lỗi với dân và lo việc nước. Cách dạy con ấy cho thấy bà luôn đặt trách nhiệm của người đứng đầu lên trên tình cảm riêng của mẹ con.
Từ Dũ cũng nổi tiếng bởi lối sống tiết kiệm dù sống trong cung đình. Bà không thích xa hoa, những trang phục gấm vóc được cất giữ để chỉ dùng trong những dịp cần thiết, còn thường ngày bà ăn mặc giản dị. Bà quan niệm rằng của cải trong cung đều bắt nguồn từ sức lao động và đóng góp của nhân dân, vì thế không được tùy tiện lãng phí. Khi triều đình muốn tổ chức những lễ mừng thọ long trọng, bà nhiều lần tìm cách từ chối, nhất là trong những năm mùa màng khó khăn. Với bà, nếu dân còn lo lắng thì người trong cung cũng không nên vui chơi, phô trương. Bà mong nhà vua và triều thần tập trung vào việc trị nước, chăm lo giáo dục và làm cho dân được yên ổn.
Sự nghiêm khắc của Từ Dũ còn thể hiện đối với chính những người thân trong dòng họ. Khi một người họ hàng xin bà giúp được làm quan, bà thẳng thắn từ chối nếu người đó không có năng lực và công lao. Bà cho rằng người trong họ không phải cứ dựa vào quan hệ với Hoàng Thái hậu là có thể được ban chức tước. Nếu chưa đủ tài, bà có thể giúp tiền để người đó học tập, nhưng không thể vì tình riêng mà phá bỏ phép nước. Quan điểm ấy cũng được bà thể hiện trong cách nhìn nhận những người dám can gián nhà vua. Khi Phạm Phú Thứ bị vua Tự Đức giáng chức vì dâng sớ khuyên vua, bà đã phân tích để nhà vua hiểu rằng một người dám nói điều trái ý vì muốn vua sửa mình mới là người đáng trọng. Sau đó, Tự Đức đã thay đổi quyết định và khôi phục chức vụ cho Phạm Phú Thứ.
Từ Dũ không chỉ chú trọng việc dạy con mà bản thân bà cũng không ngừng học tập. Bà thường đọc sử sách, trao đổi với Tự Đức về những nhân vật và sự kiện trong lịch sử. Những lời dạy của bà được nhà vua ghi lại trong tập “Từ huấn lục”, trở thành những lời răn dạy về đạo đức, cách dùng người và trách nhiệm của người cầm quyền. Dù lịch sử đánh giá triều đại Tự Đức trên nhiều phương diện khác nhau, hình ảnh Từ Dũ vẫn nổi bật ở vai trò một người mẹ có ảnh hưởng sâu sắc đến con trai và là một phụ nữ luôn đề cao sự cần kiệm, liêm chính, học tập và trách nhiệm với dân.
Hoàng Thái hậu Từ Dũ qua đời ngày 12-5-1902, thọ 92 tuổi, được an táng tại Xương Thọ Lăng ở Huế. Tên tuổi của bà về sau còn được đặt cho Bệnh viện Từ Dũ tại Thành phố Hồ Chí Minh. Nhìn lại cuộc đời bà, điều đáng nhớ không chỉ nằm ở vị trí đặc biệt bên cạnh ngai vàng mà còn ở những nguyên tắc bà luôn giữ: sống tiết kiệm dù ở nơi giàu sang, không để người thân lợi dụng quyền thế, khuyến khích người có trách nhiệm dám nói điều đúng và đặc biệt coi việc lo cho dân là trách nhiệm hàng đầu của người cầm quyền. Chính những điều ấy tạo nên một chân dung Hoàng Thái hậu Từ Dũ được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
