Người Mẹ Vĩnh Linh

Nếu lịch sử là một ngôi nhà, thì những người mẹ là nền móng – ít được thấy, nhưng tất cả đều đứng trên đó.

Trên mảnh đất Vĩnh Linh, không gia đình nào không có người thân nằm lại ở đâu đó trong các nghĩa trang hoặc dưới lòng đất chiến trường. Và không người mẹ nào không biết nỗi đau tiễn con đi mà lòng dự cảm sẽ không có ngày gặp lại.

Nguyễn Thị Xơi là một người mẹ như thế.

Ba lần tiễn và không một lần đón

Bà Xơi sinh năm 1938, lớn lên ở xã Vĩnh Nam, huyện Vĩnh Linh. Bà lấy chồng, sinh được bốn người con – ba trai, một gái.

Người con trai cả lên đường năm 1965.

Người con trai thứ hai theo anh vào Nam năm 1967.

Con rể – chồng người con gái – nhập ngũ năm 1968.

Cả ba không ai trở về.

Giấy báo tử của người con cả đến năm 1969. Người con thứ hai – năm 1972. Con rể – năm 1973. Ba tờ giấy, ba lần đọc, ba lần khóc và ba lần cất vào cùng một chiếc hòm gỗ đặt dưới gầm giường.

Khi được hỏi bà đã làm gì trong những ngày nhận tin, bà nói: "Tôi khóc. Rồi tôi đứng dậy. Còn đứa con gái, còn đứa cháu. Tôi mà ngã thì ai lo?"

Người giữ lửa ký ức

Sau ngày hòa bình, bà Xơi không im lặng với nỗi đau của mình. Bà bắt đầu kể.

Kể cho hàng xóm. Kể cho các cháu nhỏ trong làng. Kể cho đoàn học sinh từ Hà Nội vào tham quan. Kể cho nhà báo, nhà nghiên cứu.

Mỗi lần kể, bà không khóc nữa – không phải vì không đau, mà vì bà hiểu rằng câu chuyện của mình có giá trị hơn nước mắt.

"Tôi kể để các con, các cháu biết rằng hoà bình này không rẻ. Đất này không rẻ. Muốn giữ được nó thì phải nhớ người ta đã trả bằng gì," – bà nói trong một buổi gặp gỡ học sinh tại Trường THPT Vĩnh Linh năm 2005, được lưu lại trong tư liệu của Bảo tàng Vĩnh Linh.

Cái giá của hòa bình

Năm 1994, Nhà nước phong tặng bà danh hiệu Mẹ Việt Nam Anh hùng. Bà nhận tấm bằng bằng hai tay, đặt lên bàn thờ nơi ba bức ảnh con trai và con rể đặt cạnh nhau.

Bà sống đến năm 2019, thọ tám mươi mốt tuổi. Cho đến cuối đời, bà vẫn tiếp đón các đoàn về nguồn, vẫn kể chuyện, vẫn giữ chiếc hòm gỗ với ba tờ giấy báo tử bên trong.

Trong di vật bà để lại, người ta tìm thấy một tờ giấy bà tự viết – chữ nghiêng, mực đã nhòa – với nội dung: "Con đi vì nước. Mẹ ở lại cũng vì nước. Chúng ta không xa nhau."

Lịch sử sống trong những người mẹ

Câu chuyện của Mẹ Nguyễn Thị Xơi là câu chuyện của hàng nghìn bà mẹ Quảng Trị – những người không bao giờ cầm súng, không bao giờ được gọi là anh hùng trong sách giáo khoa, nhưng đã chịu đựng những gì có lẽ còn nặng nề hơn cả người lính ngoài chiến trường: chờ đợi, và cuối cùng, chấp nhận.

Vĩnh Linh hôm nay đã hồi sinh. Nhà cửa mọc lên, trẻ em đến trường, lúa xanh đồng. Nhưng trong từng ngôi nhà, trong từng bàn thờ gia tiên, vẫn còn đó những tấm ảnh đen trắng của những người đã đi và không về.

Họ sống trong ký ức của những bà mẹ. Và bây giờ, họ sống trong những trang viết này.

Đó là cách lịch sử tiếp tục – không phải trong viện bảo tàng, mà trong tâm hồn những người còn nhớ.