NGƯỜI MỞ CÁNH CỬA CHIẾN THẮNG TRÊN BẦU TRỜI

Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, bầu trời miền Bắc trở thành một mặt trận đặc biệt. Ở đó, những người phi công Việt Nam phải đối đầu với những đội máy bay hiện đại, có tốc độ cao và được trang bị nhiều loại vũ khí tiên tiến. Giữa cuộc chiến khốc liệt ấy, sự xuất hiện của MiG-21 đã mở ra một bước phát triển mới cho Không quân nhân dân Việt Nam. Và người vinh dự thực hiện trận đánh đầu tiên bằng loại máy bay này là phi công Nguyễn Hồng Nhị. Chiến công ngày 4 tháng 3 năm 1966 của ông không chỉ là một trận thắng, mà còn là dấu mốc mở đầu cho một thế hệ phi công MiG-21 bước vào cuộc chiến bảo vệ bầu trời Tổ quốc.

Nguyễn Hồng Nhị sinh ngày 22 tháng 12 năm 1936 tại Hoài Sơn, Hoài Nhơn, Bình Định. Xuất thân từ một gia đình nông dân, chưa đầy 18 tuổi, chàng thanh niên Nguyễn Hồng Nhị đã xung phong nhập ngũ. Những năm đầu trong quân đội, ông trải qua nhiều đơn vị, nhiều nhiệm vụ khác nhau. Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra Bắc và tiếp tục được rèn luyện trong quân ngũ. Năm 1961, trong đợt tuyển chọn đào tạo phi công, Nguyễn Hồng Nhị trúng tuyển và được cử sang Liên Xô học lái máy bay phản lực MiG-17.

Bước ngoặt lớn đến khi Không quân nhân dân Việt Nam bắt đầu tiếp nhận máy bay MiG-21. Đây là loại máy bay có tốc độ và trần bay cao hơn MiG-17, đồng thời được trang bị tên lửa đối không. Để làm chủ loại máy bay mới, một nhóm phi công MiG-17 được lựa chọn sang Liên Xô chuyển loại MiG-21. Nguyễn Hồng Nhị được giao làm trưởng đoàn. Cuối năm 1965, 12 phi công MiG-21 đầu tiên của Việt Nam tốt nghiệp và trở về nước. Họ mang theo không chỉ kỹ thuật điều khiển một loại máy bay hiện đại, mà còn mang theo nhiệm vụ chuẩn bị cho một phương thức chiến đấu hoàn toàn mới trên bầu trời miền Bắc.

Ngày 25 tháng 1 năm 1966, Nguyễn Hồng Nhị trở thành phi công đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam trực ban chiến đấu trên MiG-21. Nhưng làm chủ một chiếc máy bay hiện đại trên thao trường là một chuyện, đưa nó vào trận chiến thực sự lại là một thử thách khác. Quân chủng Phòng không - Không quân chủ trương cho MiG-21 tham gia một số trận đánh thử để vừa kiểm tra khả năng chiến đấu, vừa rút kinh nghiệm về cách đánh. Mục tiêu ban đầu được lựa chọn là những máy bay trinh sát không người lái hoặc máy bay cường kích của đối phương.

Rồi ngày lịch sử ấy cũng đến.

Chiều 4 tháng 3 năm 1966, hệ thống ra đa phát hiện một tốp máy bay trinh sát hoạt động ở khu vực Việt Trì, Thái Nguyên và hướng ra phía Đông Bắc. Sở chỉ huy xác định mục tiêu ở độ cao rất lớn. Khoảng 14 giờ, Nguyễn Hồng Nhị được lệnh cất cánh. Đây là lần đầu tiên MiG-21 của Việt Nam được đưa vào trận chiến thực sự.

Chiếc máy bay nhanh chóng lấy độ cao. Nguyễn Hồng Nhị phải điều khiển máy bay lên tới tầng không khoảng 18.000m, trong điều kiện không khí loãng và tính năng điều khiển máy bay trở nên khó khăn hơn. Sở chỉ huy liên tục truyền các thông số về hướng bay, độ cao và cự ly mục tiêu. Người phi công trong buồng lái phải tuyệt đối bình tĩnh, vừa điều khiển chiếc MiG-21 ở tốc độ rất cao, vừa quan sát để tìm mục tiêu.

Khi được dẫn vào khu vực mục tiêu, Nguyễn Hồng Nhị phát hiện một vệt khói phía trước. Ông bám theo và nhận ra đó là máy bay không người lái của Mỹ. Mục tiêu tiếp tục bay ở độ cao lớn, còn chiếc MiG-21 phải tăng tốc để tiếp cận. Khi khoảng cách được thu hẹp, hệ thống ra đa trên máy bay được mở. Nguyễn Hồng Nhị nhanh chóng đưa máy bay vào vị trí thuận lợi.

Khoảnh khắc quyết định đã đến.

Ở cự ly khoảng 8km, với tốc độ rất cao, ông phóng quả tên lửa thứ nhất. Chỉ khoảng 1,5 giây sau, quả tên lửa thứ hai tiếp tục rời khỏi cánh máy bay. Mục tiêu bị tiêu diệt. Theo lệnh của Sở chỉ huy, Nguyễn Hồng Nhị lập tức thoát ly khỏi khu vực chiến đấu và đưa máy bay trở về hạ cánh an toàn. Thời điểm 14 giờ 21 phút ngày 4 tháng 3 năm 1966 trở thành một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam: MiG-21 của Việt Nam lần đầu tiên xuất trận và lập chiến công.

Chiến thắng ấy có ý nghĩa lớn hơn một con số về máy bay bị bắn rơi. Đó là lần đầu tiên các phi công Việt Nam chứng minh trong thực chiến rằng họ có thể làm chủ loại máy bay chiến đấu hiện đại, làm chủ tên lửa và hệ thống ra đa trên MiG-21. Từ trận đánh đầu tiên ấy, niềm tin của những người lính không quân được củng cố. Họ hiểu rằng với sự huấn luyện nghiêm túc, lòng dũng cảm và cách đánh phù hợp, những chiếc MiG-21 hoàn toàn có thể đối đầu với các loại máy bay hiện đại của đối phương.

Sau chiến công, Nguyễn Hồng Nhị cùng một số phi công lập công được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và được Người tặng Huy hiệu. Đối với người phi công trẻ, đó là một kỷ niệm không thể nào quên. Chiến công trên bầu trời đã đưa ông đến gần hơn với những biểu tượng lớn của cuộc kháng chiến, nhưng phía sau niềm vui ấy vẫn là trách nhiệm của những người lính đang tiếp tục phải đối mặt với một cuộc chiến ngày càng ác liệt.

Nguyễn Hồng Nhị không dừng lại ở trận thắng đầu tiên. Trong những năm tiếp theo, ông tiếp tục tham gia chiến đấu và có hơn 100 lần xuất kích, bắn rơi 8 máy bay Mỹ. Ngày 18 tháng 6 năm 1969, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sau chiến tranh, ông tiếp tục công tác trong quân đội và ngành hàng không, trải qua nhiều cương vị quan trọng; năm 1985 được phong quân hàm Thiếu tướng.

Nhưng khi nhắc đến Nguyễn Hồng Nhị, điều người ta nhớ trước hết vẫn là hình ảnh người phi công trong buồng lái chiếc MiG-21 ngày 4 tháng 3 năm 1966. Khi ấy, ông không chỉ đại diện cho bản thân mình. Sau lưng ông là cả một thế hệ cán bộ, kỹ thuật viên, dẫn đường, chỉ huy và những phi công đã miệt mài học tập để đưa một loại máy bay mới vào chiến đấu. Mỗi đường bay của ông vì thế đều gắn với công sức của cả một tập thể.

Bầu trời năm 1966 không có sự bình yên. Mỗi lần cất cánh là một lần người lính phải đối mặt với hiểm nguy. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, bản lĩnh của con người được thử thách và trưởng thành. Nguyễn Hồng Nhị đã bước vào trận đầu với một loại máy bay mới, ở độ cao lớn, trong điều kiện chiến đấu chưa từng có tiền lệ đối với Không quân Việt Nam. Ông đã trở về sau trận đánh với chiến công đầu tiên, để rồi từ đó những chiếc MiG-21 tiếp tục xuất hiện trên bầu trời miền Bắc trong nhiều trận không chiến quyết liệt.

Nhiều năm đã trôi qua, người phi công năm nào đã trở về với đất mẹ. Ngày 25 tháng 11 năm 2021, Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Hồng Nhị từ trần. Nhưng dấu ấn của ông vẫn còn trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam, đặc biệt là trận đánh ngày 4 tháng 3 năm 1966 – trận đánh mở đầu cho những chiến công của MiG-21 Việt Nam trên bầu trời Tổ quốc.

Có những chiến công được nhớ bằng những con số, có những chiến công được nhớ bằng những trận đánh lớn. Nhưng cũng có những chiến công trở thành dấu mốc bởi nó mở ra một chặng đường mới. Chiến công của Nguyễn Hồng Nhị thuộc về những dấu mốc như thế. Từ một người lính trẻ quê Bình Định, ông đã trở thành người phi công đầu tiên đưa MiG-21 Việt Nam vào trận đánh và lập chiến công.