NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG GIỮ ĐẤT NƠI MIỀN BIÊN VIỄN

Có những người được nhớ đến bởi những trận đánh, có những người được nhắc tên bởi những vùng đất họ đã góp phần dựng xây. Với Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại, dấu ấn của ông hiện diện không chỉ trong sử sách mà còn trên chính những dòng kênh đã đi qua bao miền đất phương Nam.

Nguyễn Văn Thoại sinh năm 1761, quê ở làng An Hải, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc khu vực Sơn Trà, Đà Nẵng. Tuổi thơ của ông diễn ra trong một thời kỳ đất nước nhiều biến động. Gia đình ông sau đó di cư vào Nam và định cư tại vùng Thới Bình, Vĩnh Long. Năm 1777, khi mới khoảng 16 tuổi, Nguyễn Văn Thoại gia nhập lực lượng của Nguyễn Phúc Ánh. Từ đó, cuộc đời ông gắn với những năm tháng chiến tranh, hành quân và biến động chính trị cuối thế kỷ XVIII.

Những năm theo Nguyễn Phúc Ánh, Nguyễn Văn Thoại nhiều lần tham gia chiến trận và thực hiện các nhiệm vụ quân sự, ngoại giao tại vùng đất phía Nam và các nước láng giềng. Ông từng trải qua những thời điểm Nguyễn Ánh thất thế, phải rút lui, rồi từng bước gây dựng lại lực lượng. Sau khi nhà Nguyễn được thành lập năm 1802, ông tiếp tục được giao nhiều trọng trách ở các địa phương và vùng biên giới.

Nhưng nếu chỉ nhắc đến Nguyễn Văn Thoại như một vị tướng từng trải qua chiến trận thì vẫn chưa đủ. Dấu ấn đặc biệt của ông nằm ở giai đoạn ông được giao nhiệm vụ tại vùng Tây Nam – nơi khi ấy còn nhiều vùng đất hoang hóa, dân cư thưa thớt, giao thông khó khăn và biên giới cần được củng cố.

Năm 1818, khi giữ chức Trấn thủ Vĩnh Thanh, Nguyễn Văn Thoại chỉ huy đào kênh Đông Xuyên, nối khu vực Long Xuyên với Rạch Giá. Công trình sau này được gọi là kênh Thoại Hà, và tên ông cũng được đặt cho núi Thoại Sơn. Đây không đơn thuần là một công trình thủy lợi. Tuyến kênh góp phần cải thiện giao thông đường thủy, phục vụ sản xuất và tạo điều kiện kết nối các vùng đất ở miền Tây.

Đặc biệt, năm 1819, dưới thời vua Minh Mạng, Nguyễn Văn Thoại được giao chỉ huy đào kênh Vĩnh Tế, một công trình có ý nghĩa lớn về giao thông, thủy lợi và quốc phòng. Con kênh nối khu vực Châu Đốc với Hà Tiên, chạy dọc vùng biên giới Việt Nam – Campuchia. Công việc kéo dài nhiều năm, huy động một lực lượng nhân công rất lớn và phải đối mặt với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.

Đằng sau những con số về chiều dài hay nhân công là sức người và những gian nan mà người đương thời phải trải qua. Nguyễn Văn Thoại là người chịu trách nhiệm trước triều đình trong việc tổ chức, đôn đốc công trình. Vì vậy, tên tuổi ông gắn chặt với một trong những công trình lớn của vùng Tây Nam đầu thế kỷ XIX.

Ông qua đời năm 1829. Sau khi mất, Nguyễn Văn Thoại từng phải chịu một vụ án liên quan đến những tố cáo về việc cai quản vùng Chân Lạp. Về sau, triều đình có những điều chỉnh trong việc xét lại vụ án. Chi tiết này cho thấy hình ảnh của ông trong lịch sử không chỉ có những trang viết về công trạng, mà còn có những vấn đề từng gây tranh luận và được hậu thế tiếp tục nghiên cứu.

Ngày nay, nhắc đến Thoại Ngọc Hầu, người ta vẫn nhớ đến những địa danh như Thoại Hà, Thoại Sơn, Vĩnh Tế. Những cái tên ấy như những dấu mốc còn lại của một thời kỳ mở đất đầy gian khó.

“Thời hoa lửa” của Nguyễn Văn Thoại không chỉ nằm trong tiếng vó ngựa, những cuộc hành quân hay những trận chiến. Nó còn nằm trong những ngày tháng giữa vùng đất khắc nghiệt, khi con người phải dùng sức mình để khai phá, mở đường, dẫn nước và giữ gìn vùng biên viễn.

Từ một người lính trẻ giữa thời loạn lạc đến một vị quan gắn với những công trình lớn ở phương Nam, cuộc đời Nguyễn Văn Thoại cho thấy lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh, mà còn bởi những con người đã góp phần biến vùng đất khó khăn thành nơi có đường đi, có dòng nước và có cuộc sống của cộng đồng. Những công trình mang tên ông vì thế vẫn tiếp tục kể câu chuyện về một thời kỳ nhiều biến động và những dấu chân còn lưu lại trên đất phương Nam.