NGƯỜI MÔNG KHÔNG TIN THỦ LĨNH ĐÃ MẤT

Cuộc khởi nghĩa do Sùng Mí Chảng lãnh đạo cuối cùng bị thực dân Pháp đàn áp. Người thủ lĩnh đã hy sinh, lực lượng nghĩa quân dần tan rã. Nhưng trong những bản làng của người Mông trên Cao nguyên đá Đồng Văn, câu chuyện về ông không kết thúc cùng cuộc khởi nghĩa.

Một lời kể đặc biệt đã được truyền lại:

Nhiều người Mông không tin Sùng Mí Chảng đã chết. Họ tin rằng ông đã đi vào núi và sẽ còn trở về lãnh đạo đồng bào.

Đó không phải là một sự kiện có thể kiểm chứng bằng hồ sơ lịch sử. Đó là một câu chuyện được lưu giữ trong ký ức cộng đồng.

Nhưng chính câu chuyện ấy lại cho thấy vị trí của Sùng Mí Chảng trong lòng những người đã từng tin tưởng và đi theo ông.

Trước khi cuộc khởi nghĩa nổ ra, Sùng Mí Chảng cũng là một người con của vùng đất Đồng Văn. Ông sống giữa đồng bào mình, chứng kiến cảnh người dân phải đi phu, cuộc sống thiếu thốn và những gánh nặng do bộ máy cai trị thực dân áp đặt.

Từ một người thầy mo được cộng đồng biết đến, Sùng Mí Chảng dần trở thành người tập hợp dân chúng. Ông được suy tôn làm thủ lĩnh, xây dựng lực lượng và dựa vào vùng núi Tù Sán làm căn cứ chống lại thực dân Pháp.

Trong những năm tháng ấy, hình ảnh người thủ lĩnh đã gắn với núi đá.

Núi là nơi nghĩa quân tập hợp.

Núi che chở những người bị truy đuổi.

Những con đường, khe sâu và sườn đá hiểm trở trở thành địa bàn hoạt động của lực lượng nổi dậy.

Có lẽ vì vậy, khi Sùng Mí Chảng không còn nữa, trong trí nhớ dân gian, núi lại trở thành nơi người thủ lĩnh đi về.

Người ta không muốn tin rằng ông đã mất.

Người ta kể rằng ông chỉ “đi vào núi”.

Một cách kể rất ngắn, nhưng phía sau nó là cả nỗi tiếc thương và niềm mong đợi của những người ở lại.

Đối với đồng bào từng đi theo Sùng Mí Chảng, sự ra đi của ông không chỉ là mất một con người. Đó còn là mất đi người đã đứng ra tập hợp những người dân vốn sống rải rác giữa các bản làng, đưa họ đến với một cuộc đấu tranh chung.

Bởi thế, trong ký ức truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, người thủ lĩnh dường như vẫn còn đâu đó giữa những dãy núi quê hương.

Câu chuyện ấy không nên được hiểu rằng Sùng Mí Chảng thực sự biến mất vào núi. Giá trị của nó nằm ở một điều khác.

Người thủ lĩnh đã mất, nhưng trong tâm thức của một bộ phận đồng bào, hình ảnh của ông vẫn còn sống.

Đó cũng là cách ký ức dân gian thường lưu giữ những con người để lại dấu ấn đặc biệt trong cộng đồng. Khi những tài liệu bằng chữ viết còn ít ỏi, câu chuyện được kể bên bếp lửa, trong gia đình và giữa những người cùng bản trở thành một cách để lịch sử được truyền lại.

Người già kể cho người trẻ.

Cha mẹ kể cho con cháu.

Câu chuyện cứ thế đi qua nhiều thế hệ.

Đến năm 2006, khi một nhà báo tìm về vùng Đồng Văn để tìm hiểu về Sùng Mí Chảng, lời kể ấy vẫn còn được ghi nhận: sau khi người thủ lĩnh mất, đồng bào vẫn truyền nhau rằng ông chưa chết, ông đã đi vào núi.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ cuộc khởi nghĩa.

Cao nguyên đá đã đổi thay. Những con đường mới nối các bản làng, cuộc sống của người dân không còn giống những năm đầu thế kỷ XX. Nhưng Sì Phài, Tù Sán và những địa danh gắn với Sùng Mí Chảng vẫn còn đó.

Tên tuổi ông cũng không mất đi.

Từ những lời kể của người dân, ký ức của hậu duệ đến di tích mang tên Sùng Mí Chảng, câu chuyện về người thủ lĩnh tiếp tục được nhắc lại trên chính quê hương ông.

Bởi vậy, truyền tụng “Sùng Mí Chảng đi vào núi” không phải để kể một điều huyền bí như một sự thật lịch sử.

Nó kể một điều khác, chân thực theo cách của ký ức cộng đồng:

Đồng bào không muốn người thủ lĩnh của mình biến mất.

Con người Sùng Mí Chảng đã thuộc về lịch sử, nhưng hình ảnh của ông tiếp tục sống trong những câu chuyện được truyền từ đời này sang đời khác.

Và giữa những dãy núi đá Đồng Văn, câu chuyện rằng người thủ lĩnh năm xưa vẫn còn ở trong núi đã trở thành một trong những mảnh ký ức đặc biệt nhất mà cộng đồng lưu giữ về Sùng Mí Chảng.