Người một mình bước vào hang cọp Sảo Há và khúc vĩ thanh no ấm của xã đội trưởng người Mông

Nếu ai đã từng đặt chân đến vùng cao Tây Bắc, đi qua những vách đá tai mèo dựng đứng xám ngắt một màu của huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang, chắc hẳn sẽ nghe gió ngàn thổi bài ca về những con người có ý chí rắn rỏi hơn cả đá núi. Ở xã Vần Chải, có một huyền thoại mang tên Sùng Dúng Lù — người đàn ông sinh năm 1923, thuộc dòng máu người Mông kiêu hãnh. Ông không chỉ là một chiến sĩ tiễu phỉ giữ yên bờ cõi, mà còn là người cõng chữ “định cư”, mang hạt lúa rẫy về sưởi ấm những chiếc bụng đói của bản làng.

Giữ đất bám dân và cuộc đấu trí giữa ngàn đá xám

Sùng Dúng Lù tham gia lực lượng dân quân từ năm 1947, khi ngọn lửa kháng chiến chống thực dân Pháp đang bùng cháy khắp non sông. Những năm tháng ấy, bằng sự thông thuộc từng hốc đá, bờ cây, ông đã lập nhiều chiến công xuất sắc trong việc tiễu phỉ, trừ gian, bảo vệ sự bình yên cho từng nóc nhà người Mông. Đến năm 1959, ông được lòng dân tin tưởng, cấp trên giao phó trọng trách Xã đội trưởng xã Vần Chải. Với tinh thần trách nhiệm cao độ, ông nỗ lực củng cố lực lượng, đưa đội du kích từ 18 người phát triển lên 47 tay súng thiện chiến, ngày đêm canh giữ biên thùy.

Tháng 11-1959, một biến cố lớn ập xuống Vần Chải. Một toán phỉ hung hãn gồm 38 tên lọt qua biên giới tràn vào xã. Chúng điên cuồng giết người, cướp bóc của cải, đốt phá bản làng rồi ngang nhiên đóng quân lại trong xã. Bọn phỉ tung ra những lời tuyên truyền xuyên tạc xảo trá nhằm bôi nhọ chế độ, nói xấu chính sách của Đảng và Chính phủ, khiến chính quyền xã bị tê liệt hoàn toàn. Trong cơn hoảng loạn, nhiều gia đình người Mông phải dắt díu nhau bỏ chạy biệt tích vào rừng sâu.

Trước tình thế ngàn cân treo sợi tóc, Sùng Dúng Lù không hề nao núng. Ông bí mật tập hợp một số dân quân kiên cường ở lại, cải trang lén lút bám dân để theo dõi chặt chẽ mọi di biến động của kẻ thù. Giữa đêm tối, ông băng rừng, vượt hàng chục cây số đường núi hiểm trở lên huyện đội báo cáo tình hình, rồi tự mình làm giao liên dẫn đường cho bộ đội chủ lực về phối hợp với dân quân quét sạch toán phỉ. Khi tiếng súng dứt, ông lại lội bộ vào tận rừng sâu, kiên trì gõ cửa từng hang đá để vận động, đưa bà con trở về bản làng làm ăn.

Tay không vào "hang cọp" Sảo Há thu phục trùm phỉ

Toán phỉ tan rã, nhưng tên trùm phỉ khét tiếng Vàng Vạn Ly lén lút trốn thoát. Là kẻ mang trên mình nhiều nợ máu với nhân dân, Ly vẫn lẩn lút trong các khe núi, âm mưu tập hợp lực lượng để chống phá cách mạng. Huyện đội giao nhiệm vụ mật cho Sùng Dúng Lù: Bằng mọi giá phải tìm và tiêu diệt bằng được Vàng Vạn Ly.

Suốt nửa tháng ròng rã, người xã đội trưởng thức thâu đêm, len lỏi qua những lối mòn hoang vu không dấu chân người để rình rập vết tích của địch. Nghĩ rằng dùng súng đạn chỉ diệt được thân xác, muốn diệt tận gốc cái bụng xấu của phỉ thì phải dùng cái lý của Đảng, ông Lù lặn lội đến nhà Ly. Nhiều ngày liền, ông kiên trì trò chuyện, làm công tác tư tưởng với vợ và con dâu của tên trùm phỉ, giảng giải cho họ hiểu chính sách khoan hồng của cách mạng. Cảm động trước tấm lòng của ông, gia đình Ly đã lay chuyển và hé lộ nơi ẩn náu của hắn.

Khi biết chính xác Vàng Vạn Ly đang co cụm trốn trong một hang đá âm u trên đỉnh núi Sảo Há, Sùng Dúng Lù lập tức chỉ huy lực lượng dân quân siết chặt vòng vây. Thế nhưng, đứng trước cửa hang, nhìn đồng đội đang lăm lăm tay súng, ông lại nghĩ: Nếu nổ súng, máu sẽ lại đổ trên đất quê hương. Tin vào sức mạnh của chính nghĩa, Sùng Dúng Lù đưa ra một quyết định táo bạo khiến ai nấy đều thót tim: Một mình tay không bước vào hang đá để thuyết phục trùm phỉ.

Trong bóng tối ẩm thấp của hang Sảo Há, Vàng Vạn Ly lồng lộn như con thú bị dồn vào đường cùng, hắn lên đạn hăm dọa, định nổ súng giết chết ông ngay lập tức. Nhưng đối diện với họng súng đen ngòm, Sùng Dúng Lù vẫn đứng sừng sững như cây thông già, gương mặt bình tĩnh, ánh mắt không một chút sợ hãi. Bằng chất giọng trầm ấm, ông dùng lời lẽ thấu tình đạt lý, phân tích rõ trắng đen, chỉ ra con đường sống duy nhất cho những kẻ lầm đường lạc lối.

Trước khí phách hiên ngang và cái lý quá đỗi chân tình của người xã đội trưởng, sự hung hãn của Vàng Vạn Ly hoàn toàn bị khuất phục. Hắn buông súng, cúi đầu nhận tội và dẫn theo 3 tên phỉ khác bước ra khỏi hang đầu hàng, tự nguyện nộp lại 7 khẩu súng trường cùng toàn bộ đạn dược. Tiếng súng thanh trừng không cần phải nổ, bản làng Vần Chải từ đây vang lại tiếng khèn, nhân dân yên tâm phấn khởi trở về xây dựng cuộc sống mới.

Người đưa dòng nước ngọt và hạt lúa xuống thấp

Không chỉ là con hùm xám trong chiến đấu, khi hòa bình lập lại, Sùng Dúng Lù lại là người tiên phong trong cuộc chiến chống lại đói nghèo, lạc hậu. Với uy tín tuyệt đối của mình, ông là người đi đầu toàn xã thực hiện chủ trương định canh, định cư — một cuộc cách mạng thay đổi tập quán nghìn năm của người Mông: đưa đồng bào từ những đỉnh núi cao mây mù xuống vùng thung lũng thấp để sản xuất.

Ông lặn lội học tập kinh nghiệm canh tác lúa nước của đồng bào miền xuôi, mang về áp dụng trên đất dốc Vần Chải để tăng năng suất. Nhìn thấy cái ngô, hạt lúa nhà ông Lù làm ra đầy bạt ngàn, bà con trong xã kéo nhau làm theo. Sự đổi thay ấy đã mang lại một kỳ tích: Từ năm 1963 trở về trước, mỗi năm xã Vần Chải luôn bị đói nghèo đeo bám, phải ngửa tay mua hơn 6 tấn thóc cứu đói của Nhà nước; thì nay, nhờ bàn tay ông Lù gieo hạt, đời sống nhân dân trở nên no đủ, xã tự túc được lương thực, không còn một hộ nào phải chịu đói.

Với những cống hiến đặc biệt xuất sắc cho dải đất biên thùy, Sùng Dúng Lù vinh dự được Đảng và Nhà nước tặng thưởng nhiều huân, huy chương cao quý, trong đó có 1 Huân chương Chiến công hạng Ba. Đặc biệt, ngày 1-1-1967, ông chính thức được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu cao quý nhất: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Những ngày tháng của năm 2026, khi nhắc lại những trang sử cũ, người ta vẫn nhớ về hình bóng người anh hùng người Mông Sùng Dúng Lù. Cánh chim đại ngàn ấy đã bay về với tổ tiên, nhưng tinh thần kiên trung như đá tảng, lòng nhân ái bao la của ông đã hòa vào mạch đất Vần Chải, sừng sững như vách núi Sảo Há, che chở cho cuộc sống thanh bình, no ấm của dải đất biên cương hôm nay.