Người nghệ nhân làm giấy bản và ký ức ngàn năm trên vỏ cây
Dưới chân núi của vùng Việt Bắc, bà cụ Nông Thị Vang, người dân tộc Tày, vẫn hằng ngày tỉ mẩn bên máng nước để thực hiện công đoạn "xe giấy". Nghề làm giấy bản (hay giấy dó) của người vùng cao là một trong những kỹ thuật làm giấy cổ xưa nhất còn sót lại, nơi nguyên liệu chính không phải là hóa chất mà là vỏ cây dưỡng hoặc cây dó rừng. Bà Vang kể rằng, tờ giấy bản không chỉ là vật liệu để viết chữ, mà là một thực thể sống, có thể lưu giữ ký ức hàng trăm năm mà không bị mối mọt hay mục nát.
Bà Vang mô tả tỉ mỉ quy trình làm giấy: từ khâu đi rừng chọn những cây dó già, bóc vỏ, đem ngâm, nấu cách thủy với vôi bột, cho đến công đoạn giã nát thành bột mịn và lọc lấy sợi trong máng nước. Mỗi tờ giấy được tạo ra là sự kết tinh của sức lao động và sự khéo léo của người phụ nữ. "Làm giấy bản là phải nương theo nước, theo gió. Nước phải sạch thì giấy mới trắng, gió phải đều thì giấy mới khô," bà Vang vừa nói vừa nhẹ nhàng dùng khuôn tre vớt những sợi bột giấy mỏng manh lên khỏi mặt nước. Tờ giấy bản sau khi khô có màu vàng ngà, sờ vào thấy xốp nhưng cực kỳ dai, mang mùi hương nồng nàn của núi rừng.
Bà nhớ lại thời kỳ trước khi chữ Quốc ngữ phổ biến, giấy bản là phương tiện duy nhất để các thầy đồ viết sớ, viết bùa hay ghi chép lại những bài thuốc quý của dân tộc. Trong những năm kháng chiến, giấy bản cũng là "chiến sĩ" thầm lặng, được dùng để in tài liệu, viết báo cáo mật vì tính chất bền bỉ và dễ cất giấu. Bà Vang đã từng đón nhiều họa sĩ từ Hà Nội lên tìm mua giấy của bà để vẽ tranh, vì họ nhận ra rằng không loại giấy công nghiệp nào có thể bắt màu và tạo nên độ nhòe nghệ thuật như giấy dó thủ công.
Bà Vang là chứng nhân cho sự bảo tồn những giá trị văn minh tiền công nghiệp. Dù hiện nay giấy trắng hiện đại rất rẻ và tiện lợi, bà vẫn kiên trì với máng nước và khuôn tre. Bà bảo, tờ giấy bản mang cái hồn của tổ tiên, là cầu nối giữa con người và thế giới tâm linh. Mỗi khi nhìn thấy các cháu nhỏ dùng giấy bản để viết những chữ Nôm đầu tiên, hay các họa sĩ dùng giấy của mình để tạo nên tác phẩm nghệ thuật, bà lại thấy lòng mình ấm áp. Sự hiện diện thầm lặng của những người như bà Vang giữa núi rừng đại ngàn là lời nhắc nhở rằng, có những giá trị không thể tính bằng tiền, mà phải được đo bằng sự trân trọng đối với di sản mà cha ông đã để lại qua bao thế hệ.
