Người nghệ sĩ khoác ba lô đi qua những chiến trường của đất nước - Nguyễn Đình Thi

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp (1946–1954) và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954–1975)
Phần 1: Chàng trai Hà Nội bước vào con đường cách mạng

Nguyễn Đình Thi sinh ngày 20-12-1924 tại Luang Prabang, Lào, trong một gia đình có quê gốc ở Hà Nội.

Năm 1931, gia đình ông trở về Việt Nam. Từ khi còn rất trẻ, Nguyễn Đình Thi đã say mê nhiều lĩnh vực: văn chương, âm nhạc, mỹ thuật và triết học.

Ông học ở Trường Bưởi, sau đó theo học Ban Triết của Trường Đại học Đông Dương. Nhưng cuộc đời của người thanh niên ấy không chỉ xoay quanh sách vở.

Những năm 1940, Nguyễn Đình Thi tham gia Tổ Văn hóa cứu quốc, sau đó là Hội Văn hóa cứu quốc.

Năm 1945, ông tham dự Quốc dân Đại hội Tân Trào, được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I và sau đó tiếp tục là đại biểu các khóa II, III.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông đảm nhiệm cương vị Tổng Thư ký Hội Văn hóa cứu quốc.

Đó là thời điểm lịch sử mà người trí thức không thể chỉ đứng ngoài quan sát.

Đất nước vừa giành được độc lập.

Nhưng nền độc lập ấy đang đứng trước vô vàn thử thách.

Nguyễn Đình Thi lựa chọn đi cùng cách mạng.

Và từ đây, cuộc đời nghệ thuật của ông bắt đầu gắn chặt với vận mệnh đất nước.

Không lâu sau đó, chiến tranh sẽ đưa ông rời khỏi những giảng đường và phòng làm việc để bước vào những con đường đầy bom đạn.

Chú thích ảnh: Chân dung Nguyễn Đình Thi và tư liệu về ông thời trẻ. Nguồn ảnh: Hội Nhà văn Việt Nam và các tư liệu lưu trữ được sử dụng trong các bài viết kỷ niệm 100 năm ngày sinh Nguyễn Đình Thi.

Phần 2: Hà Nội cháy và “Người Hà Nội” ra đời

Ngày 19-12-1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ.

Hà Nội bước vào những ngày chiến đấu dữ dội.

Nguyễn Đình Thi khi ấy đang thực hiện nhiệm vụ trong thành phố và khu vực Hà Nội. Ông cùng Thép Mới làm tờ báo Cứu quốc của Mặt trận Hà Nội, sau này gọi là Cứu quốc Thủ đô.

Trong hồi ức của chính mình, Nguyễn Đình Thi kể rằng ông rời Hà Nội ra ngoại thành đúng đêm 19-12.

Sau lưng ông là tiếng súng.

Hà Nội bắt đầu bốc cháy.

Khung cảnh ấy đã trở thành một trong những nguồn cảm hứng cho “Người Hà Nội”, ca khúc mà Nguyễn Đình Thi viết vào đầu năm 1947.

Nhưng điều đặc biệt là ông không sáng tác bài hát ấy trong một căn phòng bình yên.

Ông từng đến Khúc Thủy bên sông Nhuệ, đối diện Cự Đà – nơi có trạm quân y tiếp nhận thương binh từ Hà Nội đưa về.

Phía trước là chiến tranh.

Phía sau là một Hà Nội đang chìm trong khói lửa.

Và giữa hai không gian ấy, người nghệ sĩ trẻ đã viết về thành phố của mình.

“Người Hà Nội” vì thế không chỉ là một bài hát.

Nó là ký ức của một người đã nhìn thấy Hà Nội trong những ngày chiến đấu.

Một Hà Nội đau đớn.

Một Hà Nội kiên cường.

Một Hà Nội mà người con của nó tin rằng rồi sẽ có ngày chiến thắng trở về.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Hà Nội trong những ngày Toàn quốc kháng chiến và Nguyễn Đình Thi – tác giả “Người Hà Nội”. Các chi tiết về hoàn cảnh sáng tác được chính Nguyễn Đình Thi hồi tưởng và được Hội Nhà văn Việt Nam dẫn lại.

Phần 3: Người nghệ sĩ khoác ba lô lên đường

Có một Nguyễn Đình Thi mà nhiều người biết đến qua những bài thơ, những bản nhạc.

Nhưng cũng có một Nguyễn Đình Thi khác.

Một người mang ba lô, lội suối, trèo đèo cùng bộ đội.

Trong kháng chiến chống Pháp, ông không chỉ làm công tác văn hóa ở hậu phương. Ông trực tiếp đi thực tế tại nhiều chiến trường.

Theo tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam, Nguyễn Đình Thi có mặt tại nhiều chiến dịch lớn, trong đó có Đông Bắc, Trung Du, Tây Bắc, Thượng Lào và Điện Biên Phủ.

Những chuyến đi ấy không phải những chuyến du ngoạn dành cho văn nghệ sĩ.

Đó là những hành trình giữa rừng núi.

Có những ngày phải đi bộ hàng chục cây số.

Có những đêm ngủ giữa rừng.

Có những lúc tiếng pháo và tiếng súng ở rất gần.

Và ở đó, Nguyễn Đình Thi nhìn thấy người lính bằng một con mắt khác.

Không phải hình tượng được tưởng tượng trong sách.

Mà là những con người thật.

Họ đói.

Họ mệt.

Họ nhớ nhà.

Họ có thể sợ hãi trước cái chết.

Nhưng họ vẫn đi.

Chính những trải nghiệm ấy đã làm thay đổi thơ Nguyễn Đình Thi.

Hội Nhà văn Việt Nam nhận định rằng ông chỉ thực sự đến với thơ theo một cách riêng khi mang ba lô, lội suối, trèo đèo trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Đó là sự trưởng thành của một người nghệ sĩ.

Không phải trưởng thành từ những lời bình luận về chiến tranh.

Mà từ việc sống cùng những người đang chiến đấu.

Chú thích ảnh: Tư liệu hình ảnh Nguyễn Đình Thi trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam và các tư liệu lịch sử về hoạt động của ông trong chiến khu.

Phần 4: “Nhận đường” – người nghệ sĩ tự hỏi mình phải sống thế nào

Năm 1948, Nguyễn Đình Thi viết “Nhận đường”.

Đây là một tác phẩm lý luận quan trọng, thể hiện suy nghĩ của ông về con đường nghệ thuật và trách nhiệm của văn nghệ sĩ trong kháng chiến.

Câu hỏi lớn lúc ấy không chỉ là:

Viết gì?

Mà còn là:

Người nghệ sĩ phải đứng ở đâu?

Một đất nước đang chiến đấu.

Nhân dân đang chịu đựng gian khổ.

Người lính đang ở ngoài mặt trận.

Vậy người cầm bút có thể đứng ngoài cuộc sống ấy hay không?

Nguyễn Đình Thi lựa chọn câu trả lời bằng chính hành động của mình.

Ông đi vào đời sống.

Ông đi đến chiến trường.

Ông viết về người lính.

Ông viết về nhân dân.

Và ông tìm cách đổi mới nghệ thuật để tiếng nói văn chương có thể đến gần hơn với cuộc sống đang diễn ra.

Đó cũng là lý do nhiều sáng tác của Nguyễn Đình Thi thời kỳ này gắn trực tiếp với chiến tranh.

“Xung kích” – tiểu thuyết đầu tay của ông – tái hiện cuộc chiến đấu của một đại đội trong Chiến dịch Trung Du năm 1951. Tác phẩm được trao Giải thưởng Văn nghệ 1951–1952.

Như vậy, Nguyễn Đình Thi không chỉ viết những bài thơ mang cảm xúc chiến tranh.

Ông còn dùng văn xuôi để ghi lại những gì mình đã chứng kiến.

Và đó chính là điểm đáng quý của người nghệ sĩ thời chiến:

Không đứng ngoài cuộc chiến để kể lại.

Mà bước vào cuộc chiến, sống cùng con người trong đó rồi mới cầm bút.

Chú thích ảnh: Tư liệu các tác phẩm “Nhận đường”, “Xung kích” và những ấn phẩm gắn với sáng tác thời kháng chiến của Nguyễn Đình Thi. Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam và các tư liệu văn học lưu trữ.

Phần 5: Điện Biên Phủ – người nghệ sĩ đi cùng đoàn quân ra trận

Đây là một trong những câu chuyện đặc biệt nhất về Nguyễn Đình Thi trong thời hoa lửa.

Đầu năm 1954, cuộc kháng chiến bước vào trận quyết chiến chiến lược.

Điện Biên Phủ trở thành nơi tập trung lực lượng lớn nhất của quân đội Pháp ở Đông Dương.

Nguyễn Đình Thi đi cùng Đại đoàn 308 hướng về mặt trận.

Một tư liệu hồi ức của Trung tướng Lê Quang Đạo ghi rõ: đi theo Đại đoàn 308 ra mặt trận có một số văn nghệ sĩ, trong đó có nhà văn Nguyễn Đình Thi, họa sĩ Nguyễn Sáng và nhà báo Phạm Phú Bằng.

Điều ấy cho thấy một hình ảnh rất đặc biệt của cuộc kháng chiến.

Người lính ra trận mang súng.

Người y sĩ mang thuốc.

Người vận tải mang lương thực, đạn dược.

Còn những văn nghệ sĩ đi theo họ mang theo con mắt, trí nhớ và cây bút của mình.

Họ phải chứng kiến.

Phải ghi nhớ.

Phải kể lại cho những người ở hậu phương biết rằng những người lính đang chiến đấu như thế nào.

Nguyễn Đình Thi không phải người chỉ ngồi chờ tin chiến thắng.

Ông đi theo đoàn quân.

Ông đến gần chiến trường.

Ông nhìn thấy những con đường hành quân, những người lính, những cánh rừng Tây Bắc và không khí của một chiến dịch mà lịch sử sau này gọi là Điện Biên Phủ.

Và sau chiến tranh, những trải nghiệm ấy tiếp tục trở thành chất liệu cho văn chương của ông.

Phần 6: Sau Điện Biên – người nghệ sĩ không rời khỏi những cuộc chiến

Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 kết thúc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Nhưng với Nguyễn Đình Thi, những năm tháng chiến tranh chưa phải đã khép lại.

Đất nước bước vào một cuộc đấu tranh mới.

Trong kháng chiến chống Mỹ, ông tiếp tục đi thực tế.

Theo Hội Nhà văn Việt Nam, Nguyễn Đình Thi cùng Tế Hanh và Phạm Tiến Duật từng vượt Trường Sơn, vào chiến trường trong những chuyến đi thực tế sáng tác giữa bom đạn.

Đó là một chi tiết rất đáng nhớ.

Người nghệ sĩ đã không chọn cách đứng xa chiến trường khi đất nước bước vào một cuộc chiến mới.

Ông lại lên đường.

Lại đi.

Lại nhìn những người lính.

Lại nghe tiếng bom.

Lại chứng kiến những con người trẻ tuổi sống và chiến đấu giữa một cuộc chiến khốc liệt.

Những trải nghiệm ấy tiếp tục đi vào văn chương.

Các tác phẩm như “Vào lửa” và “Mặt trận trên cao” phản ánh những năm tháng chiến tranh chống Mỹ.

Có thể nói, nếu nhìn toàn bộ cuộc đời Nguyễn Đình Thi, ta thấy một đường dây rất rõ:

Cách mạng – kháng chiến – người lính – nhân dân – đất nước.

Ông không chỉ viết về một thời đại.

Ông đã sống cùng thời đại ấy.

Phần 7: Từ tiếng súng đến những câu thơ về đất nước

Một trong những điều đặc biệt ở Nguyễn Đình Thi là ông không chỉ viết về chiến tranh bằng những lời hào hùng.

Thơ ông còn có sự lắng xuống.

Có nỗi buồn.

Có những khoảng im lặng.

Có những suy nghĩ về đất nước và con người.

Bài thơ “Đất nước” là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của ông.

Những câu thơ về đất nước được viết từ trải nghiệm của một con người đã đi qua chiến tranh, đã nhìn thấy Hà Nội trong khói lửa, đã đi qua Việt Bắc, Tây Bắc và Điện Biên.

Vì vậy, đất nước trong thơ Nguyễn Đình Thi không phải một khái niệm trừu tượng.

Đó là đất nước của những con người cụ thể.

Là những cánh đồng.

Những làng quê.

Những người lính.

Những người mẹ.

Những con đường mà ông từng đi qua.

Và đó cũng là lý do thơ ông có một sức sống rất riêng.

Ông từng thử nghiệm thơ không vần và chịu nhiều tranh luận tại Hội nghị tranh luận về thơ năm 1949.

Nhưng thay vì khép mình trước những ý kiến trái chiều, Nguyễn Đình Thi tiếp tục tìm tòi.

Ông muốn thơ đi ra từ đời sống, có thể gần với lời nói tự nhiên nhưng vẫn đạt tới cảm xúc mạnh mẽ.

Đó chính là con người Nguyễn Đình Thi:

Không ngừng tìm đường cho nghệ thuật, nhưng luôn đặt nghệ thuật trong mối quan hệ với cuộc sống.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Nguyễn Đình Thi và các ấn phẩm thơ của ông. Hội Nhà văn Việt Nam có nhiều bài nghiên cứu về thơ Nguyễn Đình Thi, trong đó nhấn mạnh quá trình hình thành phong cách thơ của ông từ thực tế kháng chiến.

Lời kết: Người nghệ sĩ đã đi cùng dân tộc qua hai cuộc chiến

Nguyễn Đình Thi không phải một người lính hy sinh ngoài mặt trận.

Ông sống đến năm 2003.

Nhưng nếu kể câu chuyện thời hoa lửa của ông, chúng ta không thể chỉ nhớ đến một nhà văn, nhà thơ hay nhạc sĩ.

Bởi trong những năm tháng đất nước chiến đấu, ông đã thực sự đi vào cuộc chiến.

Ông có mặt trong những ngày Hà Nội kháng chiến.

Ông làm báo.

Ông đi Việt Bắc.

Ông đến các chiến trường.

Ông theo đoàn quân hướng về Điện Biên Phủ.

Ông tiếp tục vượt Trường Sơn trong những năm chống Mỹ.

Và mỗi lần trở về, ông lại mang theo những gì đã nhìn thấy để biến thành thơ, văn, nhạc, kịch và những suy tư về đất nước.

Đó là lý do hình ảnh “nhà văn – chiến sĩ” rất phù hợp khi nói về Nguyễn Đình Thi. Hội Nhà văn Việt Nam cũng dùng chính cách gọi này để nhấn mạnh dấu ấn của ông trong hai cuộc kháng chiến.

Điều đáng quý nhất ở ông không chỉ là tài năng.

Mà là sự dấn thân.

Ông không yêu đất nước chỉ bằng những câu thơ.

Ông đã đi đến những nơi đất nước đang đau.

Ông nhìn thấy những người lính đang chiến đấu.

Ông sống giữa những năm tháng gian khổ mà sau này chúng ta chỉ có thể biết qua sách vở và những bức ảnh cũ.

Và rồi ông viết.

Viết để giữ lại ký ức.

Viết để những thế hệ sau hiểu rằng phía sau một bài hát như “Người Hà Nội”, phía sau một bài thơ như “Đất nước”, phía sau những trang văn về chiến tranh là một con người đã từng đứng giữa khói lửa và nghe rất rõ tiếng bước chân của lịch sử.

Hôm nay, chúng ta có thể nghe “Người Hà Nội” trong một thành phố hòa bình.

Có thể đọc “Đất nước” trong một căn phòng yên tĩnh.

Có thể nhìn lại Điện Biên Phủ qua những trang sách.

Nhưng Nguyễn Đình Thi đã từng sống trong những ngày mà Hà Nội bốc cháy, những đoàn quân hành quân qua núi rừng, và những người lính có thể không trở về sau mỗi trận đánh.

Vì vậy, khi nhắc đến ông, hãy nhớ không chỉ một Nguyễn Đình Thi tài hoa.

Hãy nhớ một Nguyễn Đình Thi đã mang ba lô đi cùng người lính.

Bởi chính những người như ông đã giúp lưu lại ký ức của một thế hệ đã chiến đấu để đất nước có được ngày hôm nay.

Chú thích ảnh: Chân dung Nguyễn Đình Thi thời kỳ sau này. Nguồn ảnh: Hội Nhà văn Việt Nam, các tư liệu kỷ niệm 100 năm ngày sinh và hồ sơ về cuộc đời, sự nghiệp của ông. Ảnh cuối bài mang ý nghĩa tưởng niệm nhân vật, không phải ảnh chiến trường.