Người nghệ sĩ trẻ từ Tân Trào đến Quốc hội đầu tiên

Có những người sinh ra giữa thời đất nước chìm trong nô lệ và chọn dùng cả tài năng nghệ thuật lẫn tuổi trẻ để góp phần giành độc lập. Nguyễn Đình Thi là một người như thế. Khi tuổi đời chưa đến hai mươi mốt, ông đã có mặt tại Quốc dân Đại hội Tân Trào, một sự kiện lịch sử mở đường cho Cách mạng tháng Tám. Chỉ vài tháng sau, ông trở thành đại biểu trẻ nhất của Quốc hội đầu tiên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Câu chuyện của ông là câu chuyện về một người nghệ sĩ cầm bút, cầm đàn và gánh vác trách nhiệm trước vận mệnh dân tộc.

Nguyễn Đình Thi sinh ngày 20 tháng 12 năm 1924 tại thành phố Luông Pha Băng, nước Lào, trong một gia đình người Việt có gốc gác từ Hà Nội. Ông lớn lên và học tập ở Hà Nội, tốt nghiệp tú tài toàn phần rồi thi đỗ vào Khoa Luật của Đại học Đông Dương. Giữa những năm đất nước dưới ách thống trị của thực dân Pháp và phát xít Nhật, người thanh niên ấy sớm giác ngộ cách mạng, tham gia Mặt trận Việt Minh do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập. Từ năm 1943, ông hoạt động tích cực trong Hội Văn hóa cứu quốc, tổ chức tập hợp văn nghệ sĩ, trí thức yêu nước, và trực tiếp phụ trách báo Độc lập.

Những năm 1944, 1945 là thời kỳ cao trào của phong trào chống Nhật cứu nước. Cũng vào thời điểm đó, Nguyễn Đình Thi sáng tác bài hát “Diệt phát xít”, với giai điệu hào hùng, thúc giục quần chúng đứng lên chống quân thù. Sau này, ca khúc ấy trở thành bài hát được Đài Tiếng nói Việt Nam chọn làm nhạc hiệu hằng ngày, và từng được đem ra so sánh với “Tiến quân ca” của Văn Cao khi bàn về việc chọn quốc ca. Ông còn có những ca khúc khác như “Người Hà Nội” (1947), ghi lại tình cảm của thủ đô trong những ngày toàn quốc kháng chiến. Dù chỉ sáng tác vài ca khúc, ông đã để lại dấu ấn đậm nét trong nền âm nhạc cách mạng.

Năm 1945, trước thời cơ lịch sử khi Nhật đầu hàng Đồng minh, Đảng và Mặt trận Việt Minh triệu tập Quốc dân Đại hội ở Tân Trào. Nguyễn Đình Thi được cử đi dự đại hội, là một trong hai đại biểu trẻ nhất. Tại đây, đại hội đã thông qua những quyết định quan trọng, trong đó có việc thành lập Ủy ban Dân tộc giải phóng, và Nguyễn Đình Thi được bầu vào ủy ban này. Điều đó cho thấy một người trẻ làm văn nghệ vẫn được tin tưởng giao những trọng trách lớn của cách mạng. Ít lâu sau, Cách mạng tháng Tám thành công, ông được cử làm Tổng Thư ký Hội Văn hóa cứu quốc và là Ủy viên Tổng bộ Việt Minh.

Ngày 6 tháng 1 năm 1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của dân tộc diễn ra. Nguyễn Đình Thi ra ứng cử ở Hải Phòng, trúng cử với số phiếu tín nhiệm cao và trở thành đại biểu trẻ nhất của Quốc hội khóa I. Đây là lần đầu tiên nhân dân Việt Nam được tự mình bầu ra những người đại diện cho vận mệnh đất nước. Việc một người trẻ tuổi, vừa là nhà thơ vừa là cán bộ cách mạng, được tin cậy giao trọng trách cho thấy lòng tin của nhân dân đối với thế hệ thanh niên đã đứng lên giành độc lập.

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông tiếp tục công tác văn nghệ phục vụ chiến đấu. Từ năm 1948, ông bắt đầu viết bài thơ “Đất nước”, hoàn thành năm 1955, một bản hòa quyện giữa suy tư và cảm xúc về quê hương, trong đó đất nước được cảm nhận là của nhân dân, được làm nên từ sự hy sinh của nhân dân qua nhiều thế hệ. Ông còn viết tiểu thuyết “Xung kích”, bộ tiểu thuyết “Vỡ bờ” phản ánh bức tranh xã hội Việt Nam thời kỳ 1939 – 1945, cùng nhiều bài thơ, tiểu luận và vở kịch khác. Hòa bình lập lại, ông giữ nhiều trọng trách trong đời sống văn nghệ của đất nước, trong đó có cương vị người đứng đầu Hội Nhà văn Việt Nam trong nhiều năm và Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật. Ông được tặng Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I năm 1996. Ông qua đời ngày 18 tháng 4 năm 2003.

Câu chuyện của Nguyễn Đình Thi cho tôi hiểu rằng người nghệ sĩ chân chính luôn sống cùng vận mệnh dân tộc. Từ một sinh viên trẻ ở Hà Nội, ông đã đi đến Tân Trào, đến Quốc hội đầu tiên, rồi suốt cuộc đời dùng thơ, nhạc và văn xuôi để ghi lại hào khí của một thời đại. Hôm nay, mỗi lần nghe lại những giai điệu cũ hay đọc những dòng thơ ấy, chúng ta lại nhớ rằng độc lập, tự do chúng ta đang hưởng là thành quả của những con người trẻ tuổi đã dám dấn thân vì Tổ quốc.