Người nông dân Cần Giuộc bước vào lịch sử

Có những con người khi còn sống chỉ là những người dân bình thường. Họ làm ruộng, chăm lo gia đình và gắn bó với mảnh đất quê hương. Họ không mang những danh hiệu lớn lao, không được đào tạo để trở thành những chiến binh chuyên nghiệp.

Nhưng khi đất nước lâm nguy, họ đã lựa chọn đứng lên.

Câu chuyện về những nghĩa sĩ Cần Giuộc là một câu chuyện như thế.

Những năm đầu thập niên 1860, thực dân Pháp mở rộng phạm vi xâm lược tại Nam Kỳ. Chiến sự lan đến nhiều vùng, trong đó có Cần Giuộc. Trước tình cảnh quê hương bị xâm phạm, nhiều người dân đã tham gia các lực lượng nghĩa quân chống Pháp.

Đêm tháng Chạp năm 1861, những nghĩa sĩ nông dân đã tập kích đồn quân Pháp ở Cần Giuộc. Cuộc chiến diễn ra trong điều kiện hết sức chênh lệch. Những người nông dân vốn quen với ruộng đồng phải đối mặt với một lực lượng được trang bị vũ khí hiện đại hơn. Nhiều nghĩa sĩ đã hy sinh.

Sau sự kiện ấy, Nguyễn Đình Chiểu đã viết Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc để tưởng nhớ những người đã ngã xuống. Tư liệu cho biết bài văn tế được viết theo yêu cầu của Tuần phủ Gia Định Đỗ Quang để dùng trong lễ truy điệu các nghĩa sĩ hy sinh.

Nhưng giá trị của tác phẩm vượt xa một bài văn tế thông thường.

Nguyễn Đình Chiểu đã làm một việc đặc biệt: ông đưa những người nông dân bình dị vào vị trí trung tâm của tác phẩm.

Trước đó, văn học thường dành nhiều không gian cho các bậc vua chúa, anh hùng, danh tướng hay những nhân vật thuộc tầng lớp trên. Trong Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, người được tôn vinh lại là những người “dân ấp, dân lân”, những người vốn quen với công việc đồng áng.

Nguyễn Đình Chiểu nhìn thấy ở họ một vẻ đẹp lớn lao.

Họ có thể chưa từng trải qua những cuộc huấn luyện quân sự.

Họ có thể chưa quen với súng ống.

Họ có thể chỉ là những người nông dân quanh năm gắn với ruộng vườn.

Nhưng khi đất nước bị xâm lược, họ không lựa chọn quay lưng.

Họ đứng lên.

Chính sự chuyển biến ấy tạo nên hình tượng bi tráng của người nghĩa sĩ.

Một người nông dân trở thành người chiến đấu không phải vì muốn tìm kiếm danh tiếng, mà bởi lòng yêu quê hương và sự căm phẫn trước cảnh đất nước bị xâm phạm.

Nguyễn Đình Chiểu đã hiểu rất rõ ý nghĩa của sự hy sinh ấy.

Bài văn tế của ông không chỉ là tiếng khóc.

Đó còn là lời ngợi ca.

Ông đau xót trước sự mất mát, nhưng đồng thời tự hào về những con người đã dám hy sinh vì nghĩa lớn.

Nhờ Nguyễn Đình Chiểu, những nghĩa sĩ Cần Giuộc đã vượt qua giới hạn của một sự kiện lịch sử địa phương để trở thành biểu tượng trong văn học dân tộc. Tư liệu giáo dục và nghiên cứu đều đánh giá tác phẩm như một tượng đài nghệ thuật về người nông dân nghĩa sĩ trong buổi đầu chống Pháp.

Đây chính là điều làm cho câu chuyện về Cần Giuộc có sức sống lâu dài.

Nếu không có văn chương, một sự kiện có thể dần trở thành một dòng ngắn trong lịch sử.

Nhưng bằng ngòi bút của Nguyễn Đình Chiểu, những người nông dân đã ngã xuống năm ấy vẫn tiếp tục sống trong ký ức của nhiều thế hệ.

Họ nhắc chúng ta rằng lòng yêu nước không phụ thuộc vào địa vị.

Một người bình thường vẫn có thể làm nên những điều phi thường.

Một người nông dân có thể trở thành nghĩa sĩ.

Một cuộc đời có thể ngắn ngủi, nhưng sự hy sinh vì quê hương có thể sống mãi.

Đối với Nguyễn Đình Chiểu, viết bài văn tế ấy cũng là một cách tham gia vào cuộc chiến đấu của dân tộc. Ông không thể cầm gươm xông vào đồn giặc, nhưng ông có thể làm cho sự hy sinh của những người đã cầm gươm không bị quên lãng.

Đó là sức mạnh của ngòi bút.

Và đó cũng là một trong những câu chuyện đẹp nhất của “thời hoa lửa”: những người dân áo vải đã dùng chính cuộc đời mình để bảo vệ quê hương, còn một nhà thơ mù đã dùng ngôn từ để dựng nên tượng đài bất tử cho họ.